Karel V: een recente bibliografie

Natuurlijk is de vijfhonderdste verjaardag van de geboortedatum van Karel V voor schrijvers en uitgevers een gelegenheid om onze keizer te herdenken. Een greep uit de recente bibliografie.Het eerste herdenkingsboek in het Nederlands is dat van Hendrik Verbrugge (1). Hij is specialist in inwendige ziekten en nierziekten in Sint-Truiden. Hij ensceneert de doodstrijd van de keizer en laat een vermoeide en door wroeging gekwelde monarch zijn levensverhaal opbiechten aan zijn onechte zoon Juan van Oostenrijk, hier Geronimo de Quijada genoemd. Deze Juan (1547-1578), zoon van Barbara Blomberg, was van 1576 tot 1578 nog landvoogd van de Nederlanden. In deze biecht toont de eens zo machtige heerser spijt over zijn hybris, zijn gewelddaden en zijn verslaving aan de macht.Hij wijst zijn zoon er ook op dat absolute macht niet synoniem is met geluk en dat je ook op dat topniveau eenzaam kunt zijn. Deze confessiones zijn niet authentiek, en ze zijn ook selectief: niet alle prestaties en mislukkingen van de keizer komen erin voor en evenmin alle personen die een rol speelden in het leven en in de politieke besluitvorming van Karel V.De formule is origineel, maar werkt ook storend door het eindeloos gebruik van de ik-vorm en door de veel te belerende toon waarop de oude vader zijn jonge zoon de les leest. Geregeld bezondigt de auteur zich aan anachronismen, bijvoorbeeld door Karels verschrikkelijke tandpijn toe te schrijven aan mateloos snoepen, of door Karel te laten beweren dat hij zich evenveel Bourgondiër als Vlaming, evenzeer Duitser als Spanjaard, evenzeer Italiaan als Brabander voelde en dat hij elke uiting van nationalisme veroordeelde.Wat wel zeer handig en zeker historisch is, zijn de bijlagen: een lijst van de tijdgenoten, inclusief de pausen, met hun regeerperiodes, de chronologie vanaf 24/02/1500 tot 21/09/58, de korte, maar soms pittige biografieën en karakterschetsen van paus Hadrianus VI, Alva, Guillaume de Croy, Eleonora, Erasmus, Ferdinand van Oostenrijk, Hendrik VIII van Engeland, Juan van Oostenrijk, Willem van Oranje en ook de stambomen.De fotos zijn te klein en de bijschriften moet je achteraan gaan zoeken. Een register ontbreekt, een kaart met de vele plaatsnamen eveneens. Verbrugge toont wel aan dat je niet per se een historicus moet zijn om enorm belezen te zijn en een historisch personage, zijn entourage en zijn tijd aantrekkelijk voor te stellen aan een ruim publiek.Vooral het portret van grote rivaal Frans I is haarfijn uitgetekend.De Vlaamse journaliste Rosine de Dijn (2) brengt de vrouwen die de keizer omringden op de voorgrond. Ze heeft geen nieuwe bronnen onderzocht, maar de bestaande feitenkennis netjes bij elkaar gebracht. In een zeer toegankelijke taal en met een briljante stijl geeft ze aan een breed publiek de kans kennis te maken met de scharnierperiode waarin de keizer leefde, met fenomenen zoals Renaissance, Ontdekkingen, Reformatie en Contrareformatie - en met de vrouwen die Karel V adviseerden en assisteerden.Ze bezoekt en beschrijft het kader waarin die dames woonden en bestuurden. Margareta van Oostenrijk sloot in 1529 zelfs een voor onze gewesten belangrijk vredesverdrag met Frankrijk: Frankrijk, ook vertegenwoordigd door een vrouw (Louise van Savoye), kreeg Bourgondië, maar moest Vlaanderen, Artesië en Italië bij de Habsburgers laten.We krijgen dus een portret van de prominente vrouwen uit die tijd, plus een beeld van het toenmalige Brugge, waar Karels grootmoeder Maria van Bourgondië resideerde, Mechelen (tante Margareta van Oostenrijk), Turnhout (zus Maria van Hongarije), Oudenaarde (onechte dochter Margareta van Parma), Regensburg (vriendin Barbara Blomberg), Tordesillas (zijn zielige moeder Johanna de Waanzinnige), Granada (grootmoeder Isabella de Katholieke), Toledo (echtgenote Isabella van Portugal).Opvallend is dat de onechte kinderen Margareta en Juan al als baby door en naar het hof ontvoerd werden uit resp. Oudenaarde en Regensburg, dat ze ook als onecht erkend werden, dat de gelegenheidsmoeders zulke eenvoudige vrouwen waren (dienstmeid en dochter van een kopersmid) en dat ze nadien een levenslange alimentatie kregen. Verder bezoeken we nog zijn joodse sponsors Fugger in Augsburg en Yuste, waar hij stierf aan malaria. We kijken ook even naar de mode en de gastronomie.De titel is misleidend: hij geeft de indruk dat Karel V ongeveer evenveel vrouwen had als zijn tijdgenoot Hendrik VIII. Het Turnhoutse kasteel wordt zelfs in dit boek klein Brussel/parva sive minor Bruxellae genoemd, maar de schrijfster zegt er niet bij of dat epitheton ornans (in niet correct Latijn) afkomstig is van Margareta van Hongarije dan wel van de Turnhoutenaars zelf. Maria van Hongarije verbleef overigens slechts sporadisch in Turnhout, om te jagen, en meestal in Brussel, waar ze over nog veel meer jachtterreinen beschikte. Een portret van Brussel en van zijn bossen was dus meer op zijn plaats geweest. De fotos, prenten en portretten zijn met veel smaak gekozen of gemaakt, maar ze zijn enkel in zwart-wit. Een register ontbreekt, voetnoten en verwijzingen naar de bibliografie eveneens. Maar het grote publiek zal dit meeslepende en fijngevoelige relaas met zijn vele anekdotische weetjes zeer appreciëren. Het is ook bruikbaar voor toeristische excursies.Het grote gedenk- en geschenkalbum is dat van Mercatorfonds-Artesia (3), dat bij zulke gelegenheden meestal het Plus ultra is, om de wapenspreuk van Karel V te gebruiken. De auteurs zijn specialisten uit binnen- en buitenland: Hugo Soly, Wim Blockmans (die in februari 2000 nog een apart boek publiceert over Karel V), Peter Burke, Geoffrey Parker, Mia Rodriguez-Salgado.De onderwerpen zijn van velerlei aard: politiek, huwelijkspolitiek, godsdienst, economie, muziek. Soly, Parker, Rodriguez en Blockmans situeren Karel in zijn tijd; Schilling beschrijft zijn worsteling om het behoud van de eenheid onder de christenen; Wallerstein analyseert de opkomst van de kapitalistische wereldeconomie; Burke en Checa Cremades bestuderen de beeldvorming rond Karel, Vanhulst zijn banden met de musici. In die algemene artikelen gaat er bijzondere aandacht naar de rol van de Antwerpse haven, die toen vier keer zoveel presteerde als Londen en twaalf maal zoveel als Sevilla. Ook naar de chronische geldnood van de zuinige en rijkste vorst van de 16de eeuw: de toevloed van Amerikaans zilver startte pas ca. 1540, het Duitse Rijk en de Nederlanden moesten te weinig betalen in verhouding tot hun welvaart, de oorlogen duurden te lang en kostten te veel, zijn concurrenten Frans I en Soliman beschikten over dubbele tot drievoudige budgetten. Verder gaat er aandacht naar de uitstraling van Karel op zijn tijd en op de geschiedenis; de manieren waarop hij herdacht werd in de voorbije eeuwen; zijn enorme entourage van geleerden, kunstenaars (zoals Titiaan), tapijtwevers, schrijvers (zoals Erasmus), muzikanten; het doorslaggevend belang van gearrangeerde huwelijken, zelfs met zonen en kleinzonen van pausen, één keer zelfs met een prinsesje van elf jaar, hier zelfs huwelijksimperialisme genoemd; de diepe vroomheid van de keizer, zeker in zijn laatste levensjaren; de uitspraken die hij gedaan heeft of die aan hem zijn toegeschreven. De honderden fotos zijn gewoon magistraal; je kunt uren doorbrengen met ze aandachtig te bekijken en te bestuderen. Ze tonen zowel portretten als andere kunstwerken, gebouwen en gebeurtenissen. Impliciet geven ze een visuele geschiedenis van de 16de eeuw. De Latijnse bijschriften zijn niet vertaald: de auteurs verwachten over het algemeen veel historische, economische en paleografische kennis van hun lezers, die het best ook een degelijk verklarend woordenboek bij de hand houden. De macht van Karel V berustte op drie pijlers. De eerste was persoonlijk contact, zijn permanent rondreizen. De tweede steunpilaar waren zijn familieleden, die bekwaam en loyaal uitvoerden wat hij vroeg. De derde was de familie de Tassis, uitbater van een postkoetsnet.De familie de Tassis krijgt een prominente plaats toebedeeld in De Geschiedenis van de Post (4). In 1519 stelde de keizer Jean-Baptiste van Tour en Tassis aan tot grootmeester van de post. Hij kreeg de opdracht te zorgen dat de officiële brieven en decreten snel over heel het rijk verspreid werden. Dat gebeurde door middel van een relaissysteem: op regelmatige afstanden werden gebouwen gezet, waar paarden en koeriers zich konden verversen of elkaar konden aflossen. Het stelsel was een voorloper van de moderne communicatie: de brieven arriveerden vrij snel.Bij de Carolus-tentoonstelling in de Gentse Sint-Pietersabdij (die liep tot 30 januari ) hoort een sierlijke catalogus van Lothar Altringer en twintig andere experts (5). Wie niet in Gent geraakt is en niet van plan is de tentoonstelling op te zoeken in Bonn, Wenen of Madrid, kan ook thuis met bewondering kijken naar de prestaties van Cranach, Dürer, Gossaert, Metsys, Van Orley, Titiaan en naar allerlei waardevolle voorwerpen uit die tijd.De samenstellers beperken zich niet tot de prachtige uitgestalde kunstwerken en degelijke toelichtingen erbij. Zij beginnen met een chronologie van 1500 tot 1558, met de nodige uitleg bij alle gebeurtenissen en jaartallen. Er staan ook grappige situaties bij. Het klein Kareltje dat in Mechelen als zesjarige de Staten-Generaal voorzit, bijvoorbeeld.De inleiding van John Elliott is niet voor leken geschreven; ze toont aan dat Karel al tijdens zijn leven tot de legenden behoorde. Kohler tekent zijn persoonlijkheid en zijn opvattingen over macht. Fernando Checa Cremades illustreert hoe ook de kunst in dienst stond van die macht. Blockmans, Kugler, Van der Wee en Möller analyseren zijn strijd om de politieke en economische hegemonie en zijn gevecht tegen de Reformatie.Enkele essays wijken af van de persoon van Karel. Ze handelen over stedelijke identiteit en politieke cultuur in Gent, over stadscultuur in de Nederlanden en over de schilderkunst in de Zeventien Provinciën. Maar uiteindelijk staan ze toch niet helemaal los van zijn machtspolitiek en zijn streven om overal zijn stempel op te drukken. Bijna alle geëxposeerde werken staan ook in de catalogus: schilderijen, prenten, handschriften, boeken, oorkonden, meubels, muziekinstrumenten, porseleinen, koperen, bronzen en zilveren voorwerpen, harnassen, wapens, wereldbollen, astronomische instrumenten, stadsplattegrondjes, voorwerpen uit de kolonies in Latijns-Amerika, sieraden, muntstukken. Het boek wordt afgesloten met een indrukwekkende bibliografie van tentoonstellingen en literatuur over de tijd van Karel V. Het enige wat we echt missen, is een register van personen en plaatsen. In verhouding tot zijn omvang en zijn kwaliteit is deze catalogus zeker niet duur. En dan is er natuurlijk ook catalogus van Robert Hoozee, Jo Tollebeek en Tom Verschaffel (6). Zij tonen de schilders uit de negentiende eeuw, die in navolging van de grootmeesters uit de Karels tijd portretten maakten van de man naar wie ze met grote bewondering opkeken. De schilderijen komen uit België, Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Nederland, Roemenië, Spanje, de VS en Zwitserland. Ook hier is op de vormgeving niets aan te merken. Maar niet iedereen apprecieert de kunstenaars van de 19de eeuw evenzeer als die van de 16de eeuw. Opmerkelijk is dat kunstenaars van de 20ste eeuw zich niet geroepen voel(d)en Karel V uit te beelden. Ons eindoordeel: voor diegenen voor wie de prijs geen hindernis vormt, is de Mercator-editie van Soly en co (3) veruit het beste uit deze reeks. De Carolus-catalogus (5) behoort met zijn 2,4 kg tot de middenklasse. Wie naar een ontspannend leesboek zoekt, moet De Dijn (2) nemen. JA(1) Hendrik Verbrugge - Keizer Karel. Testament van een Habsburger - 1999, Tielt, Lannoo,175 blz., 895 fr.(22,18 euro), ISBN 90-209-3612-3(2) Rosine de Dijn - De vrouwen van de keizer. Een tocht door Europa met Karel V - 1999, Leuven/Den Bosch, Van Halewyck/Voltaire, 283 blz.,898 fr. (22,26 euro),ISBN 90-5848-013-5(3) Hugo Soly (red.),Wim Blockmans e.a. - Karel V. 1500-1558 - 1999, Antwerpen, Mercatorfonds-Artesia/Maklu, 531 blz., 4.900 fr. (121,46 euro), ISBN 90-6153-433-X(4) Georges Renoy - Geschiedenis van De Post - 1999, Tielt/Brussel, Lannoo/De Post, 192 blz., 1.495 fr.(37,06 euro), ISBN 90-209-3837-1(5) Lothar Altringer, Arnout Balis, Wim Blockmans, Hans Devisscher, Hugo Soly, Johan van de Wiele e.a. - Carolus. Keizer Karel 1500-1558 - 1999, Leuven/Gent, Exhibitions International/Snoeck-Ducaju,368 blz., gebonden: 1.650 fr. (40,90 euro), genaaid: 1.095 fr. (27,14 euro), ISBN 90-53493-085 (6) Robert Hoozee, Jo Tollebeek, Tom Verschaffel - Mis-en-scène. Keizer Karel en de verbeelding van de negentiende eeuw - 1999, Antwerpen, Mercator/Maklu,319 blz., gebonden:1.950 fr. (48,33 euro),ISBN 90-6153-446-1;genaaid: 1.450 fr. (35,94 euro), ISBN 90-6153-443-7.

Lees verder

Uw limiet van 5 gratis artikels is bereikt

Kies een formule en lees meteen verder
Compleet
Meer info
42,50
per maand
  • Elke dag de krant in uw bus
    incl. weekend + Netto en Sabato
  • Elke dag
    de krant op tablet, smartphone of pc
  • Onbeperkt
    toegang op tijd.be
Meest gekozen
Digitaal & weekend
Meer info
38,-
per maand
  • Elke zaterdag
    de weekendkrant, Netto en Sabato in uw bus
  • Elke dag
    de krant op tablet, smartphone of pc
  • Onbeperkt
    toegang op tijd.be
Digitaal
Meer info
34,50
per maand
  • Elke dag
    de krant op tablet, smartphone of pc
  • Onbeperkt
    toegang op tijd.be
U hebt het recht om binnen een termijn van 14 dagen van de aankoop af te zien.