Architectuurarchief verhuist naar bouwval

Na dertig jaar inzet voor het bouwkundig erfgoed en de architectuur staat het Brusselse Sint-Lukasarchief nu zelf op straat. Dat gebeurt uitgerekend in 2000, het jaar waarin Brussel met volle toewijding de rol speelt van culturele hoofdstad. De werking naar het publiek wordt stopgezet en de unieke archieven worden opgeslagen in een bouwvallige kerk.Het Sint-Lukasarchief, in de wandeling SLA genoemd, bouwde een unieke verzameling op: plannen, archieven en bibliotheken van architecten en stedenbouwkundigen. Veel van die documenten hebben betrekking op stijlperiodes van de 19de en 20ste eeuw, die op een bepaald tijdstip in diskrediet zijn geraakt. Aannemers, architecten en studenten consulteren voortdurend het gegevensbestand. (Studenten werden soms gestuurd door aannemers of architecten om essentiële informatie te verzamelen - het commerciële karakter van de demarche viel dan niet zo op.) Ook huiseigenaars en louter geïnteresseerden deden vaak een beroep op de fototheek of de diatheek - dat was vaak de enige mogelijkheid om te weten te komen hoe een bepaald historisch pand er uitzag voor het verbouwd, verminkt of afgebroken werd.In opdracht van de overheid inventariseerde het SLA bedreigde gebouwen die zeker moesten bewaard blijven en de standbeelden op de regionale wegen. De instelling wordt meestal met Brussel geassocieerd, maar het SLA inventariseerde ook het stedenbouwkundig, landschappelijk en bouwkundig erfgoed in Halle en aan de kust. In samenwerking met de multidisciplinaire werkgroep FLC extended, kwam een dynamisch ontwerp tot stand waarin visies werden ontwikkeld tot het jaar 2060 en verder.Het SLA tekende ook voor brochures over merkwaardige gebouwen en voor de boeken Art Nouveau en Art Deco & Modernisme. In 1999 verscheen het eerste deel van de driedelige Encyclopedie van de Art Nouveau in Brussel, dat ook het werk van minder bekende architecten belicht. Het SLA werd zelfs benoemd tot cultureel ambassadeur van Vlaanderen voor de periode 1998-2002. Maar de Vlaamse subsidies bleven beperkt tot 1,2 miljoen, en er kwam een einde aan de overheidsopdrachten van het Brussels Gewest.Directeur Jos Vandenbreeden, zelf architect en docent, had steeds te kampen met een gigantisch gebrek aan middelen en ruimte. Het archief was gehuisvest in een afgeleefd pand, de fotograaf had een hele reeks kelders van aanpalende huizen ingepalmd en in een ongelofelijke wirwar van gangetjes bouwde hij een fototheek uit van 250.000 stuks.Het huis is evenwel eigendom van de Sint-Lukas-hogeschool. En het decreet aangaande het hoger onderwijs stipuleert dat men niet zomaar autonome VZWs mag huisvesten. De voorgestelde gebruiksvergoeding, 560.000 frank per jaar, zou de helft van de overheidstoelage hebben opgeslokt en werd dus al 10 jaar niet betaald. De hogeschool wil de 5, 6 miljoen niet kwijtschelden, ook al was de dienstverlening voor de studenten steeds gratis.Voor 1 april moet het SLA deze locatie ontruimen. Tegelijkertijd ziet in Brussel het Centre International pour la Ville, lArchitecture et le Paysage (CIVA) het daglicht. De Franse Gemeenschapscommissie van Brussel verklaart fier dat zij de enige overheid is die er, bij het begin van Brussel 2000, in slaagde een belangrijke culturele instelling, voor het hoofdstedelijk gewest, in het leven te roepen. Het CIVA brengt zes Franstalige verenigingen samen in één project; de bekendste is Les Archives dArchitecture Moderne (AAM). Onlangs nam het CIVA een nieuwbouw van 400 miljoen in gebruik. Naar verluidt zouden de werkingskosten oplopen tot 160 miljoen per jaar.Vandenbreeden: Sinds 97 voerden we gesprekken over de inschakeling van het Sint-Lukasarchief in de overkoepelende werking van het CIVA, maar wij werden geweerd. Ondanks de mooie beginselverklaringen gaat het hier om een Franstalig bastion. Ik wil geen communautaire vuurtjes aanwakkeren, maar voor het verwerven van architectenarchieven heeft dat toch gevolgen. Vroeger gingen archieffondsen vaak gewoonweg verloren. In het beste geval werden ze uit elkaar getrokken en kwamen onderdelen bij antiquairs terecht, die bijvoorbeeld belangstelling hadden voor originele tekeningen van neogotische brandglasramen en ornamenten. In de jaren 70 zijn veel documenten van architecten, die ook (of vooral) in het Vlaamse landsgedeelte hebben gewerkt, naar het Franstalige Les Archives dArchitecture Moderne versluisd. Iets dergelijks dreigt zich te herhalen. Wij zijn nu vleugellam. In de toekomst zal Waals en Brussels geld gedraineerd worden naar een organisme dat enkel in schijn tweetalig is.Geven de Franstaligen ons dus een lesje in samenhorigheid? Vandenbreeden: Het is een wereldje met veel naijver, waarin iedereen cavalier seul wil spelen. In plaats van te vertrekken van de bestaande instellingen, wil elk zijn ding realiseren. Ook aan Vlaamse kant zijn er kapers op de kust, die louter geïnteresseerd zijn in onze reputatie en onze uitgebreide collectie. De uitbouw van ons bestand is een zeer arbeidintensieve aangelegenheid geweest. Zogezegd wordt onze werking ook overgenomen. In feite forceren zij een oplossing die in hun kraam past. Wij willen wel fuseren maar niet gefusilleerd worden.Wat is er dan zo specifiek aan de aanpak van het SLA? Vandenbreeden: Wij zien onze opdracht veel ruimer. Wij liggen mee aan de basis van de herwaardering van zowel de neostijlen als van de art nouveau terwijl andere instellingen zich meestal beperken tot de hedendaagse architectuur.Wij namen ook het voortouw in concrete acties zoals de redding van het Omroepgebouw van architect Joseph Diongre aan het Flageyplein, en van de site Thurn &Taxis. Daar wilde men Music City optrekken, ten koste van unieke industriële constructies. Maar we doen ook meer dan enkel aan de alarmbel trekken, wij treden op als raadgevend organisme bij de restauratie en de herbestemming van die merkwaardige gebouwen.Wij zijn veel minder afhankelijk van allerlei belangengroepen. De Franstalige tegenhangers worden gesponsord door grote architectenkantoren, aannemers en leveranciers van bouwmaterialen. Uit wroeging en in een poging om hun bouwkundige zonden uit te wissen, komen die met grote bedragen over de brug. Niet echt een gezonde situatie. Wij willen in staat blijven de beslissingen en de projecten van de overheid aan te vechten.Wout de Vuyst, kunsthistoricus en wetenschappelijk medewerker van het SLA: De meeste architecten kunnen blijkbaar zeer moeilijk hun creativiteit aan banden leggen. Monumentenzorg mag er maar zijn zolang hun plannen niet worden gedwarsboomd, zij willen zich zeker niet geremd voelen. Ik bespeur ook een andere tendens: grote kantoren gebruiken onze documentatie, maar willen zich zeker niet schatplichtig voelen. De erkenning voor ons onderzoek blijft dus vaak uit. Internationaal worden we wel erkend. We maken ook deel uit van een onderzoeksnetwerk van art-nouveausteden, er zijn uitwisselingsprogrammas met Nancy, Riga en Kiev.Toch is er licht aan het einde van de tunnel. Verleden jaar verwierf het SLA, door schenking, de Franciscanerkerk in Schaarbeek. Deze leegstaande kerk, een van de grootste neogotische exemplaren van Brabant, werd met afbraak bedreigd. De VZW Kunst en Architectuur (met als drijvende krachten Karel Deraedt, economist, en Alfons Hoppenbrouwers, architect en voorzitter van het SLA) deed de Franciscanen een voorstel dat deze niet konden weigeren.Deraedt: Ik maakte een vergelijkende schatting van de verkoopwaarde van het perceel en nam daarna het gemiddelde van een vijftal offertes van afbraakfirmas. De te verwachten opbrengst van de grondverkoop minus de afbraakkosten, dat bedrag stelden wij de Franciscanen voor. De fiscale administratie vond later dat wij te weinig hadden betaald. Ik dacht dat dit een unieke transactie was, maar die ambtenaar kwam tot mijn grote verbazing met voorbeelden op de proppen van even grote kerken die voor een hogere prijs waren verkocht. Enfin, uiteindelijk ging hij akkoord.Hoppenbrouwers: De Franciscanerkerk beantwoordt aan het ideaal van de gotiek, ze is geweldig logisch van opbouw en voelt intuïtief heel zuiver aan. De gaafheid wordt niet verstoord door de gebruikelijke neogotische ornamenten - waarschijnlijk gewoon omdat het geld op was: het bouwproces, aangevat rond 1860, verliep heel moeizaam. Het gaat hier om een zeer bijzondere kerk met prachtige verhoudingen en een fantastische lichtinval. In de ranke kolommen vinden we, tot helemaal bovenaan, een uitzonderlijke continuïteit van lijnen. Gotiek is een ongelooflijke uiting van de westerse kunst, ik heb daar geen woorden voor.Er bestaan plannen om de kantoren en de archieven in de zijbeuken onder te brengen, verdeeld over twee niveaus. In die optiek blijven het koor, het transept en het middengedeelte intact; dit wordt dan een multifunctionele ruimte. Men denkt onder meer aan een permanente tentoonstelling van architectuurmaquettes. Tot 1994 gebruikten studenten het gebouw als fotostudio en als tentoonstellingsruimte voor hun eindejaarswerken. Na een zware storm is de kerk bouwvallig geworden. De torenspits heeft zwaar geleden. Regelmatig komen grote stukken pleisterwerk naar beneden. Duiven namen hun intrek in de reusachtige zolders en struiken van serieuze omvang groeien op muren en daken. De restauratie zou ongeveer 100 miljoen vergen, een fractie van wat de nieuwbouw van het CIVA heeft gekost. Vandenbreeden: En dan hebben wij een monument gerevitaliseerd. Brussel heeft niet enkel nieuwbouw nodig. Amsterdam, dat veel kleiner is, telt 8.000 beschermde monumenten. Brussel heeft er 550.De zes werknemers van SLA en de losse medewerkers maken zich grote zorgen, maar op deze zaterdagmorgen zijn zij, vaak met hun partner, present om een eindeloos aantal dozen en kratten te versjouwen. Misschien krijgen ze hulp: de ministers Annemie Neyts en Bert Anciaux zijn persoonlijk uitgenodigd om een handje toe te steken bij de evacuatie van onder andere 250.000 steekkaarten en 7.500 architectenplannen. LB