Blik in de afgrond

In Cannes zorgde de film Irréversible voor de weinige deining die het festival dit jaar te bieden had, maar hij greep naast de prijzen. Al kwam dat laatste niet meteen als een verrassing voor regisseur Gaspar Noé.Ruben NOLLET

Een dik jaar geleden was Irréversible nog niet eens een sprankel in het hoofd van de Franse cineast Gaspar Noé. Eigenlijk wou hij zich aan een ambitieus experimenteel project wijden dat Soudain le vide heet, of als dat niet meteen lukte een lowbudgetpornofilm draaien. Noé heeft dan ook nooit om een schokkend idee verlegen gezeten. Moraal is iets wat ik al lang in de kast gestopt heb, stelt hij in een recent interview. Zijn middellange film Carne liet met zijn hondsbrutale geweld en zijn diep cynisme tien jaar geleden al vermoeden dat Noé een heel eigen stem had. Zeven jaar later bevestigde hij die reputatie met Seul contre tous. Daarin diepte hij het personage van de haatdragende Slager, die hij in Carne voor het eerst had opgevoerd en die ook Irréversible inleidt, verder uit. Maar die faam leidde vooralsnog niet tot vlottere financiering. De doorbraak kwam er toen Noé zijn pornoplannen liet vallen in een gesprek met acteur Vincent Cassel, die op zijn beurt ging polsen bij zijn echtgenote Monica Bellucci. Het porno-idee was hen wat te veel, maar de basis voor Irréversible was gelegd. Noé werkte in een mum van tijd een idee over verkrachting en wraak uit, legde zijn acteurs vijf paginas verhaal voor en liet hen voor de rest improviseren. Het resultaat was een film die Cannes-president Gilles Jacob onmogelijk links kon laten liggen.Irréversible heeft de Gouden Palm dus niet gekregen. Ontgoocheld?Gaspar Noé: Nee. Gezien de aard van de film had ik ook nooit verwacht dat hij iets zou winnen. Hij is veel te geladen om de unanimiteit van een jury te krijgen.Pulp Fiction werd indertijd nochtans wel met de Gouden Palm bekroond. Ondanks de kritiek dat hij te gewelddadig was.Noé: Ja, maar die was toch nog steeds veel zachtaardiger dan mijn film. (lacht) Irréversible kan nooit iedereen bekoren. Hij is ook maar ternauwernood in de Officiële Selectie geraakt. De helft van de mensen die de beslissingen nemen, haatte de film hartsgrondig. Laat staan dat een jury hem een prijs zou geven.Een andere veelgehoorde kritiek luidde dat u Irréversible enkel gemaakt zou hebben om een schandaal te veroorzaken.Noé: Wat kan ik daarop zeggen? Je maakt een film omdat je daar zin in hebt. Als hij achteraf in de Officiële Competitie van het festival van Cannes belandt, voor de ogen van de wereldpers, krijgt hij plotseling een heel andere dimensie. Elk jaar moet er wel een schandaal zijn en deze keer was mijn film de uitverkorene. Als de mensen zich daar druk over willen maken, dan is dat hun probleem. Het valt me trouwens op dat de mensen die Irréversible goed vinden nog het meest de schandaalhype hebben aangestookt. Nu, die ballon is intussen al lang doorgeprikt. Het publiek kan de film nu nemen voor wat hij waard is, en niet voor het schuim dat de pers in Cannes opgeklopt heeft.U moet toch blij zijn met al de persaandacht en al de covers die u gekregen heeft?Noé: Natuurlijk wel, en het is mede dankzij die aandacht dat hij nu zo geweldig loopt in Frankrijk. Ook al heb je daar geen volk dat achteraf applaudisseert of begint te jouwen. Ik vind het vooral geweldig dat een film met zon ongewone inhoud zon massale verdeling kan krijgen. Radicale films worden door de band immers verwezen naar obscure art & essay-bioscoopjes.Le temps détruit tout, citeert u Ovidius aan het begin van de film. Bedoelt u die spreuk als een perversie van De tijd heelt alle wonden?Noé: Dat maakt er allemaal deel van uit. De tijd is een onstuitbare machine die alles wegveegt, voor iedereen. Ook de slechte dingen. Als ik De tijd heelt alle wonden had gebruikt, dan had dat toch veel minder impact gehad dan De tijd vernietigt alles. De bedoeling was op een gegeven moment aan het begrip tijd te herinneren.Vanwaar die beslissing om de film achterstevoren te vertellen en dus met de meest destructieve scène te beginnen?Noé: Omdat je zo pas echt laat voelen hoe waarachtig die spreuk van Ovidius wel is. Je weet hoe het zal aflopen, waardoor ook de puurste en mooiste momenten uit de film bezoedeld zijn door angst en pessimisme. Elke keer als de personages grapjes maken of over seks praten, heb je in het achterhoofd wat Monica Bellucci later zal overkomen. De hele film krijgt zo een onafwendbare tragiek. Ik denk dat veel mensen de film daarom zo moeilijk kunnen verteren. De meeste mensen zijn bijgelovig. Als je hen zegt dat je hun toekomst kan voorspellen, zullen ze meestal weigeren om het te weten. Het idee dat alles in de sterren geschreven staat en dus voorspelbaar is, jaagt ons angst aan omdat het betekent dat we geen controle meer hebben op ons leven. Daarom laat ik Monica in de film vertellen over de voorspellende droom die ze gehad heeft. Misschien is het een beetje sadistisch van mij om op die universele angst in te spelen. (grijnst)Irréversible bestaat uit een handvol lange scènes. Vindt u het belangrijk om niet meer te monteren? Noé: Ik vind het in elk geval een intrigerend idee om lange sequensen te draaien. Dat is alvast een voordeel dat digitale cinema meegebracht heeft. Pellicule liet dat technisch niet toe omdat je werkte met bobijnen met een beperkte lengte. We hebben Irréversible gedraaid op Super 16 millimeter met magazijnen van 300 meter, wat het ons mogelijk maakte opnames van 20 minuten te maken. Maar ik wijs er toch op dat mijn film helemaal niet sober gemonteerd is. Integendeel, hij is overgemonteerd. De voorbereiding heeft vijf weken gekost, de draaiperiode ook en daarna ben ik acht maanden bezig geweest met de postproductie om de verschillende sequensen en effecten in elkaar te knutselen. Die beginsequens in de homoclub ziet eruit als één lange sequens maar in werkelijkheid is hij samengesteld uit een 60-tal onzichtbare cuts. Enerzijds om de verschillende shots aan elkaar te smelten maar anderzijds ook om het hoofd samen te stellen dat vermorzeld wordt. De montage van deze film was gekkenwerk maar het is allemaal onzichtbaar. Ik heb hier meer tijd in gestopt dan in alles wat ik voordien heb gedaan. Wat ook veel meer tijd heeft gevergd dan de meeste mensen beseffen, was de geluidsmontage. Dat doe je tegelijk met de beeldmontage. Je moet de dialogen oppoetsen, je moet dubben, je moet er geluiden aan toevoegen die je later hebt opgenomen, zoals het geraas van voorbijrijdende autos. Daar kruipt enorm veel energie in. Ik denk dat ik de voorbije maanden gemiddeld drie uur geslapen heb om de film op tijd af te krijgen.Kiest u dan louter voor lange sequensen omdat de techniek het toelaat?Noé: Nee, wat me aantrekt in lange sequensen is dat montage op zich iets artificieels heeft. Het is een code die we allemaal gewoon zijn maar die in wezen compleet tegen de natuur ingaat. In werkelijkheid ervaren we de wereld helemaal niet zo. Lange sequensen zijn waarachtiger. Zelfs dromen lijken meer op één vloeiende beweging dan op een gemonteerde scène. Als we ooit de keuze krijgen tussen 2D en 3D, dan ga ik voor 3D, omdat het de werkelijkheid nog beter benadert.De film eindigt met een lang stroboscoopeffect. Wat wilt u daarmee zeggen?Noé: Cinema heeft een stroboscopisch en dus hypnotisch aspect dat je niet bij video terugvindt. Pelliculefilms die werken met 50 beelden per seconde zouden minder hypnotiserend zijn dan de 25 die we nu hebben. Dat effect speelt in op bepaalde mentale frequenties. Naar het schijnt heeft een frequentie van 12 flitsen per seconde de grootste impact. Dat is precies waar ik met dat slotbeeld op mik. Die afwisseling van zwart en wit zorgt ervoor dat je in een trance komt. Ik heb ooit een heel beroemde experimentele film gezien, The Flicker van Tony Conrad, die een half uur lang niks anders toonde dan een opeenvolging van zwart-witflitsen, en op de duur krijg je de indruk dat je een tabletje acid genomen hebt of zo. Bovendien herinnert het aan de sequentiële natuur van de tijd. Ik heb wel moeten knokken om dat effect in mijn film te krijgen, want mijn producent was er absoluut niet voor. Maar ik wou het er per se in, omdat het inspeelt op een oeroude angst die zelfs niet meer van menselijke orde is, een angst voor het verbreken van de tijd.Elk jaar krijgen we wel een film die de grenzen van het draaglijke verlegt. Denkt u dat er op de duur nog grenzen zullen overblijven?Noé: Cinema is cinema. Iedereen weet dat het allemaal namaak is. Mensen worden graag bang gemaakt. Als kind vind je het geweldig op de kermis naar het spookhuis te gaan. Een volwassene gaat om net dezelfde reden naar de bioscoop.Een enorme lelEen man die voor het oog van de camera de kop ingeslagen wordt! Een gewelddadige verkrachting die van begin tot eind minutenlang in beeld blijft! Het is gemakkelijk om te blijven steken bij de twee scènes die nu al van Irréversible een alom gehaat toonbeeld van absolute wansmaak hebben gemaakt. Gezien de bijna onhoudbare intensiteit van die twee scènes ligt het niet voor de hand om Noés film enigszins nuchter te bekijken. Maar wie een beetje afstand neemt, kan niet anders dan constateren dat Irréversible vrouwonvriendelijk, pervers of fascistisch noemen (drie adjectieven die in Cannes niet van de lucht waren) compleet naast de kwestie is. Noé geeft zeker de indruk te genieten van wat hij doet, maar dan enkel van het idee dat hij de goegemeente weer een enorme lel tegen het politiek correcte geweten verkoopt. De ideeën die achter Irréversible steken, mogen dan veeleer simplistisch zijn (de Vrouw als geïdealiseerd icoon van alles wat mooi en ongerept is tegenover de louter destructieve Man), de gruwel die Noé zonder verpinken in beeld brengt, is dat nooit. Omdat de cineast de kijker verplicht om de horror tot de laatste snik te aanschouwen en omdat de achterwaartse structuur van de film betekent dat je telkens weet wat er zal komen, komt zijn nihilistische boodschap (De tijd vernietigt alles) des te harder aan. Als kijker hoef je niet per se akkoord te gaan met wat Noé te vertellen heeft, maar je kan niet anders dan bewondering opbrengen voor de briljante manier waarop hij zijn betoog doet. Het idee was om Irréversible van destructieve waanzin te laten achteruitlopen tot bij pure transcendentale schoonheid, en dat neemt Noé letterlijk. Het eerste half uur weet je niet wat je overkomt, met een camera die onophoudelijk langs de personages heen raast en een geluidsband die volledig opgetrokken is uit industrieel lawaai. Maar naarmate de film vordert, komt hij ook tot rust, om te eindigen bij een perfect uitgevoerd Steadycam-shot richting hemel. Irréversible duwt je met je neus in de stront, maar je vindt er wel een pareltje.IrréversibleVan Gaspar NoéMet Vincent Cassel, Monica Bellucci, Albert Dupontel, Jo Prestia, Philippe NahonIrréversible komt deze week in de zalen.

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud