Advertentie
Advertentie

Coördinaten in de chaos

Twee jaar geleden was Tacita Dean een van de genomineerden voor de Turner Prize. Ze won toen niet, maar verdiende er een ruimere erkenning door. Haar eerste solotentoonstelling in de Tate Britain is daar de officiële bevestiging van. De 35-jarige Britse bewijst dat ze allesbehalve een eendagsvlieg is. Integendeel, haar hele oeuvre staat in het teken van een geduldige duurzaamheid, wars van alle modieusheid. Deze solo-expositie is geen retrospectieve, maar biedt een vrij grondig overzicht van haar activiteiten. Tacita Dean is geen overproductieve kunstenares, ze benadert haar themas erg behoedzaam en originaliteit is beslist niet haar voornaamste kopzorg. Ze verwierf een jaar of vijf terug haar eerste internationale bekendheid in het kielzog van een schare jonge kunstenaars die het fenomeen film (her)ontdekten als medium en als boodschap. Een belangrijke introductie van haar werk bracht de Rotterdamse instelling Witte de With toen in aansluiting op het gelijktijdige Internationale Filmfestival. Zoals Pierre Bismuth graag de componenten van het filmproces isoleert en op hermetische wijze presenteert, zo hangt er van Tacita Dean ook een meterslange, ingekaderde magneetstrook met het geluid van een mug te kijk in de Tate.Met een simpele filmloop als Delft Hydraulics lijkt de Britse kunstenares dezelfde toer op te gaan als Marijke van Warmerdam: een esthetiserende registratie van een erg choreografisch detail, in dit geval een kunstmatige golfslag in een laboratorium. Maar wie deze vroege werken nu spiegelt aan meer recente installaties, merkt dat een heel andere interesse aan de oppervlakte komt. Tacita Dean blijkt in zekere zin een jonge erfgename van de Land Art-generatie. Ze ging letterlijk op zoek naar Robert Smithsons Spiral Jetty, getuige haar akoestisch verslag. Alleen interesseert de registratie van curieuze creaties in de natuur haar meer dan het zelf ingrijpen en aanbrengen van duurzame sporen in het landschap. Zo wijdde ze een enigmatische, bijna documentaire film aan een onafgewerkte moderne woning ergens aan de kust, met uitsluitend afgeronde vormen zodat ze aan alle stormen zou kunnen weerstaan. Ze observeert het verlaten bouwwerk vanuit alle hoeken, maar registreert vooral veel atmosfeer. Behalve een beetje wind beweegt er volstrekt niets. Hetzelfde geldt voor de film over een gestrande catamaran, een gehavend zeiltuig dat beschilderd werd met de naam Teignmouth Electron. Achter deze bizarre naam blijkt een historische anekdote schuil te gaan over een overmoedige en tegelijk levensmoeë avonturier die tijdens een zeilwedstrijd de tijd manipuleerde en zich uiteindelijk als vermist opgaf. Hij is nooit meer teruggezien. In beide versies van een andere filminstallatie, Disappearance at Sea, wordt vanuit een vuurtoren een optisch avontuur over zichtbaarheid en duisternis aangeboden. Het zijn bijzonder fraaie, bijna abstracte kleurstudies die kinetische kunst verzoenen met een Turner-achtig impressionisme. Op een reeks enorme tekeningen op vlakken zwart bordverf tekende Tacita Dean een enorm, antiek zeilschip midden in een storm. In haar kanttekeningen op dezelfde werken lezen we verwijzingen naar Shakespeares Tempest, maar ook naar Derek Jarman die hier eerder dan Greenaway al een verfilming van maakte. Jarman werkte het liefste vanuit zijn buitenverblijf in het kustplaatsje Dungeness, en de dreigende atmosfeer van die plek (tegelijk een uitgestrekt natuurreservaat en een reusachtige kerncentrale) spreekt ook uit Tacita Deans zwart-witfilm Sound Mirrors, over die mysterieuze betonnen muren in gebogen vormen langs de zuidkust van Engeland. Het lijken wel sculpturen van Anish Kapoor, maar het zijn eigenlijk restanten van militaire geluidsexperimenten uit de jaren twintig, vlak voor de uitvinding van de radar. Opnieuw is deze filmprojectie gespeend van elke actie, de montage van beelden leidt nergens naar toe. De enige film waarin een heuse gebeurtenis valt te noteren is Banewl uit 1999, het jaar van de grote zonsverduistering. Tacita Dean filmt een tweetal boeren die hun koeien naar een weide bovenop de kustrotsen drijven, terwijl het langzaam donker wordt. Hoewel alle opnames van deze 63 minuten lange film gebeurden tijdens de verduistering, bleek het die dag te bewolkt om van een daadwerkelijk dramatisch effect te spreken. De kijker wordt vooral uitgenodigd de eigen tijdsbeleving te meten aan die van de sympathieke koeien in beeld, en het onverschillige landschap waarop ze grazen. Een monumentale momentopname.Tacita Dean maakt het in de Tate Britain afdoende duidelijk dat ze ze helemaal niet (meer) bezorgd is om aansluiting te vinden bij een, hippe hedendaagse kunstscene. Ze profileert zich hier eerder als strenge en juist erg klassieke kunstenares, die met een gevarieerd palet een vrij beperkte thematiek systematisch uitdiept. Haar instrumentarium is ruimer dan alleen maar filmverwante technieken, en haar vocabularium is anderzijds even beknopt als specifiek. In elk van haar werken draait het omtrent oriëntatie en entropie, coördinaten en chaos, of nog simpeler gesteld: landschap en figuur, de relativering van een menselijke positie in een wijdser geheel. Vandaar wellicht de opmerkelijk horizontale, langgerokken, anamorfe formaten waarin ze haar films vaak projecteert. Via haar strakke vormbeheersing en afgemeten presentatievormen confronteert ze ons telkens weer met een onbeheersbare uitgestrektheid. Tacita Dean schakelt op een erg precieze wijze parameters als tijd en ruimte in om juist het immense te communiceren. De sterkste blikvanger in de hele opstelling is een klankproducerend object, een zelfontworpen jukebox. Aan de hand van 192 vooropgenomen cds kan de bezoeker zelf zijn omgevingsgeluiden oproepen uit eender welke windrichting op aarde. In plaats van letters en cijfers voorzag Dean haar juke-box van tijd- en plaatsbepalende coördinaten. Het sterkste element in het palet van deze als schilder opgeleide kunstenares is precies dat deinende, nazinderende geluid van bijvoorbeeld een vliegtuig dat al uit het zicht verdwenen is. Ook al worden de installaties gedegen en goed geïsoleerd van elkaar opgesteld, toch lijkt het alsof sommige klanken zich blijven voortplanten over de ruimtes heen. Een tegelijk rustgevende en beklemmende impact maakt zich over de bezoeker meester. Ondanks het erg prettige en esthetische karakter van haar opstellingen, biedt Tacita Dean beslist geen vrijblijvende verstrooiing. Ze noopt ons integendeel tot een diepgaande reflectie over de voortplanting van golven, letterlijke en figuurlijke, zichtbare en onzichtbare, in ons overgemediatiseerde leefmilieu. Tacita Dean filmde bovenin het ronddraaiende restaurant van de Berlijnse Fernsehturm, en tovert die om tot een magnifieke zonnewijzer. In haar oeuvre is het de natuur die de werkelijke deining veroorzaakt, niet de technologie. ECTacita Dean, nog tot 6 mei inde Tate Britain, Millbank, Londen. De bijhorende cataloguskost 15 pond. Inlichtingen:0044-20/78.87.80.00of www.tate.org.uk.