De geschiedenis spreekt Afrikaans

1991, de documentaire Lumumba, la mort dun prophète maakt indruk door vorm en inhoud. De Haïtiaanse filmmaker Raoul Peck heeft van zijn reportage over opkomst en ondergang van de gelijknamige Afrikaanse leider een persoonlijk document gemaakt. Door het kluwen van het historische gebeuren heen weeft hij zijn herinneringen aan zijn vader, een Haïtiaanse intellectueel die het jonge onafhankelijke Kongo aan het begin van de jaren zestig met woord en daad kwam bijstaan. In 2000, bijna tien jaar later, zet dezelfde Peck zijn naam onder de fictiefilm Lumumba, een onvervalste biopic betaald met Europese centen maar qua vertelling geschoeid op Amerikaanse leest. Een onderhoudende geschiedenisles dus, met een duidelijke protagonist en overtuigende reconstructies die de kijker op sleeptouw nemen langs ingewikkelde geopolitieke steekspelen uit de tijd van toen. Infotainment dat impact boven inzicht verkiest. De ouverture windt geen doekjes om de gruwelen van de Koude Oorlog: het lijk van de gefusilleerde Lumumba wordt door een stel dronken blanken gevierendeeld en verbrand. Voor wie meent dat dit symbolische openingsbeeld stoelt op dichterlijke overdrijving bloklettert de film meteen bij aanvang het nodige geheugensteuntje: Ceci est une histoire vraie. Want aan deze historische materie worden sommigen, zeker in ons land, liever niet herinnerd.Het verhaal van de moord op het eerste (en laatste) democratische verkozen kopstuk van onze ex-kolonie valt in termen van spanningsopbouw even lastig te vertellen als dat van Ché, Malcolm X of Steve Biko. Het einde is al lang verklapt, iedereen weet dat deze politieke voormannen vermoord werden, maar weinigen weten hoe de vork precies in de steel zit. Peck en zijn (Franse) scenarioschrijver Pascal Bonitzer verpakken het hoe en waarom van dit internationale complot in een flashbackstructuur. Zij laten Lumumba zelf post factum zijn geschiedenis uit de doeken doen in een vertrouwelijke afscheidsbrief aan zijn vrouw en kinderen. Die retorische ingreep stelt de maker in staat om zowel de mens als de visionair ten tonele te voeren: zijn intieme woorden klinken als een publieke toespraak aan het adres van een hele (toekomstige) natie. Zijn overpeinzingen aan gene zijde van het graf verlopen strikt chronologisch. Dat is overzichtelijk voor de totale leek maar een beetje saai voor wie zelfs maar weinig over het onderwerp weet. Lumumbas carrièreverloop van bierverkoper over pleitbezorger van de pan-Afrikaanse gedachte tot eerste minister van het nieuwe onafhankelijke Kongo laat zich bekijken als een obligate checklist. In telegramstijl passeren de cruciale gebeurtenissen en de belangrijke figuren de revue, te snel om zonder enige voorkennis de plot geheel te begrijpen, te vluchtig om nieuwe doorzichten te ontwikkelen. Maar misschien is het Peck net om de flow van de geschiedenis te doen. Zijn Lumumba is bij uitstek een film over mens en politiek, over politieke krachten groter dan het individu.Eric Ebouanay geeft overtuigend gestalte aan de charismatische redenaar die langzaam maar zeker in een persoonlijk en politiek isolement verzeild terwijl achter zijn rug de fatale Belgische, Amerikaanse en Katangese combines worden gesmeed. Lumumba is geen JFK of Nixon: het korte openbare leven van een revolutionair krijgt geen revolutionaire filmvorm toegewezen en een sluitende provocerende these over de ware toedracht van de zaak ontbreekt. Wie de details van de affaire wil kennen, leest beter Ludo de Wittes De moord op Lumumba. Peck maakt Oliver Stone-du-pauvre, maar dat heeft ook zo zijn charmes. Het gebeurt niet alle dagen dat beroemdheden uit onze eigen moderne geschiedenis in een grootse fictiefilm belanden. Voor één keer is het geen Amerikaanse president die door een acteur wordt belichaamd en onttoverd maar onze eigenste koning Boudewijn die in Lumumbas gewraakte onafhankelijkheidsspeech duchtig op zijn plaats wordt gezet. De waarde van Lumumba schuilt niet zozeer in zijn kwaliteit dan wel in zijn bestaan. Dit respectvol portret van een koppig idealist brengt geen ongewone maar wel een ongeziene held in beeld.Te midden van de niet-aflatende negatieve beeldvorming over Afrika (oorlog, hongersnood en aids ad nauseam) presenteert Peck een zeldzaam positief zwart rolmodel voor de vele jonge kleurlingen in Rabat, Algiers, Dakar, Yaoundé, Ouagadougou, Harare, Maputo, de Parijse voorsteden en de Brusselse inner city. Lumumba vond van zichzelf dat hij 50 jaar te vroeg was gekomen, van deze film kan gerust worden gezegd dat hij jaren over tijd is. Maar beter laat dan nooit. Raoul Pecks mainstream filmvertelling neemt de slotwoorden uit Lumumbas testament ter harte: Lhistoire dira un jour son mot, mais ce ne sera pas lhistoire quon enseignera aux Etats-Unis, à Paris ou Bruxelles, mais celle quon enseignera dans les pays affranchis du colonialisme et ses fantoches. LAfrique écrira sa propre histoire et elle sera, du nord au sud du Sahara, une histoire de gloire et du dignité. Voor wanneer de Afrikaanse filmbiografie van Nelson Mandela?Lumumba van Raoul Peck, 107 min., 2000, vhs & DVD.Remake/RemodelHet begint met een mooie audiovisuele bespiegeling over de Suzhou-rivier de slagader van Shangai en dan ruilt Suzhou He zijn lyrisch documentaire aanpak in voor een kruisbestuiving van genres en stijlen. De nieuwste film van de Chinese regisseur Ye Lou is het levende bewijs dat de actuele Aziatische cinema als geen ander tred houdt met de mondiale uitwisseling van culturen. Suzhou He is een bastaardkind: deels docu deels fictie, maar ook stadssymfonie, videoclip, film noir, liefdesverhaal en vooral remake. Een videast vertelt het verhaal van een koerier die er net een gevangenisstraf heeft opzitten voor de ontvoering van zijn verloofde. Een kidnapping met fatale afloop want het meisje heeft zich in de Suzhou-rivier gestort. De koerier kan zijn geliefde niet vergeten en zweert haar te herkennen in een als zeemeermin verklede go-go-danseres, nota bene de ex-vriendin van de verteller. Ook voor de kijker ligt de persoonsverwisseling voor de hand, want beide meisjes worden gespeeld door dezelfde actrice.Doet deze raamvertelling geen belletje rinkelen? Inderdaad, Ye Lou heeft zijn versie van een Hitchcock-klassieker gedraaid. De dwaalwegen in dit labyrint van dubbelgangers, voyeurisme en obsessie zijn die uit Vertigo. De remake is niet alleen een update maar een vertaling, van het ene genre in het ander en vooral van de ene cultuur in de andere. De Hollywoodthriller van weleer is een Hong Kong-artmovie geworden. Die overzetting laat zich opmerken in de manier van vertellen: Hitchcocks strakke, ingenieuze plot heeft plaatsgemaakt voor een lossere vorm waarin poëtische uitstapjes meer regel dan uitzondering zijn. De Aziatische cinema is er een van beweging, van licht, ritmes en structuren en in die zin leunt Suzhou He dichter aan bij sommige ongeschreven spelregels in de beeldende kunst dan bij de wetten van een doorsnee filmremake. Ye Lou kalft het klassieke Hollywoodverhaal af tot hij enkel nog een skelet overhoudt waarin hij de oorspronkelijke themas van Vertigo als echos kan laten weergalmen. Die werkwijze doet natuurlijk denken aan de werkwijze van beeldende kunstenaars als Douglas Gordon, Stan Douglas of Pierre Huyghe die in hun werken vaak een dialoog aangaan met bestaande (film)beelden. Het ontbreekt de filmzalen aan zulke avontuurlijke ondernemingen: Suzhou He is de welkome uitzondering op de regel.Suzhou He van Ye Lou met Hua Zhingkai en Jia Hongsheng, 83 min., 2000, VHS.Samenstelling: Herman ASSELBERGHSLof der platvloersheidIn de zalen loopt momenteel de boertige komedie American Pie 2. Wie de vulgariteit hoog inschat, kan in de (betere) buurtvideotheek terecht voor:Dumb and DumberPeter Farrelly, 1994, 106 minDe helden hebben een laag IQ en laten snot uit hun neus bengelen, maar toch gaan ze met de mooie meiden aan de haal. Jim Carrey trekt al zijn registers en lichaamsopeningen wijd open in deze ode aan de domheid.Blazing SaddlesMel Brooks, 1974, 93 min.Laag bij de gronds is nog een eufemisme voor deze slapstickparodie op het nobele westerngenre. Brooks verlegt de final frontier een heel stuk wanneer hij de obligate kampvuurscène-met-cowboys van de nodige bonensoep voorziet.La Grande BouffeMarco Ferreri, 1973, 130 min.Vier sjieke heren hebben besloten om te (vr)eten tot ze erbij dood vallen. Toendertijd een schandaalfilm van formaat en vandaag nog steeds een handleiding in lart dépater le bourgeois.