De onaangepaste(n)

ROMAN Een leven Italo Svevo2003, Amsterdam, Uitgeverij Bert Bakker, 350 blz., 27,5 euro, ISBN 90-351-2512-6. (tijd) - Van Aron Hector Schmitz zegt men dat hij in Triest een onopvallend burgerleventje leidde. Als Italo Svevo werd hij echter wereldberoemd met zijn romans over de ondraaglijkheid van het bestaan. Schmitz werd in 1861 geboren als zoon van een jood met Habsburgische roots en een katholieke Italiaanse moeder - zijn pseudoniem verwijst naar zijn dubbele afkomst. Net als zijn vader stapte hij in de zakenwereld en na wat omzwervingen in de banksector trad hij in dienst bij zijn schoonvader. Hij had uiteindelijk meer succes dan zijn vader die bankroet ging, maar zijn ambities lagen duidelijk elders. Doch weinigen geloofden in hem. Zo zag hij zich gedwongen zijn eerste twee romans in eigen beheer uit te geven: de zo goed als genegeerde 'Een leven' (1891) en 'Een man wordt ouder' (1899). Het duurde 25 jaar voor Svevo een nieuwe tekst, zijn derde en tevens laatste roman, 'Bekentenissen van Zeno' (1923), durfde uitbrengen. James Joyce, zijn docent Engels en latere vriend, had hem aangezet tot de publicatie. De Ier krikte zijn zelfvertrouwen op en hij zorgde ervoor dat 'Bekentenissen' de weg vond naar de Parijse critici. De dichter Eugenio Montale startte in Italie een zelfde campagne. Vijf jaar voor zijn dood kwam dan de langverwachte erkenning. Plotseling werd Svevo tot 'caso letterario' gebombardeerd, wat controverses uitlokte. Niet iedereen was immers overtuigd van zijn talent, velen liepen niet hoog op met zijn atypische stijl. Zijn taal heette monotoon en incorrect te zijn. Sommigen weten dat aan de invloed van het Duits - Svevo had zijn middelbare school gelopen in Beieren. Hersennevel Svevo's tegenstanders zagen wel over het hoofd dat de taal perfect aansloot bij de leefwereld van zijn hoofdpersonages. Neem nu Alfonso Nitti in 'Een leven'. Nitti heeft zijn geboortedorp verlaten, woont in bij de familie Lanucci en is in dienst van Maller & Co. De eenvoudige 'schrijfwerkzaamheden' liggen hem niet en mede daardoor voelt Nitti zich niet aanvaard door zijn collega's. De intellectuele arbeid in zijn vrije tijd, zijn opzoekingswerk in de bibliotheek, compenseert zijn frustraties niet. Bovendien doet de hospita wanhopige pogingen haar dochter aan hem te koppelen. Nitti zelf maakt het er alleen maar erger op. Elke handeling, elke gedachte onderwerpt hij aan een haarscherpe analyse. Een zelfontleding die verlammend lijkt te werken, zeker in zijn relatie met Annetta, de dochter van zijn werkgever. In haar nabijheid slaagt de al snel verliefde Nitti er niet in twee zinnen na elkaar te zeggen, maar juist door zijn onhandigheid zal hij haar bezitten. Meteen na de verovering overvalt Nitti de twijfel of hij Annetta wel liefheeft. Sterker nog, kan hij uberhaupt wel liefhebben? Hij ervaart immers een gemis aan gevoeligheid. Daarom verzet hij zich niet tegen het voorstel van Annetta om zijn moeder op te zoeken. Nitti's terugkeer naar Triest wordt ten slotte uitgesteld door de doodsstrijd van zijn moeder. Daardoor krijgt zijn rivaal, Annetta's neef en zijn tegenpool, alle ruimte. Nitti verliest niet alleen Annetta, hij wordt ook overgeplaatst naar een andere dienst waar hij nog slechter presteert. De arme provinciaal ziet daarin een wraakpoging van Maller: in zijn relatie met Annetta had hij het standenverschil niet gerespecteerd. De onverschilligheid van zijn baas, de dochter en collega's staat in schril contrast met de reactie van Annetta's broer, Federico, die hem uitdaagt voor een duel. Ontzegging Een duel dat Nitti ontloopt precies op het ogenblik waarop hij beseft dat hij niet daadkrachtig is, 'niet in staat (is) om te leven', zeker niet in een door economische belangen gestuurde wereld. Hij is 'een onaangepaste', 'un inetto' (tevens de oorspronkelijke maar door de uitgever geweigerde titel). Nitti is de eerste en wellicht de meest tragische in de rij van drie belangrijke Svevo-personages. Na hem komen Emilio Brentani en Zeno Cosini. De inertie waarvan meermaals sprake in deze tekst zal echter vervangen worden door de termen melancholie en ziekte. Bovendien merk je een zekere progressie. Zeno leert geleidelijk omgaan met zijn ziekte en deze te aanvaarden. Kortom, Svevo heeft het in zijn drie romans over de ondraaglijkheid van het bestaan. Voor de portrettering van zijn hoofdpersonages is hij schatplichtig aan de Midden-Europese cultuur. Svevo inspireerde zich op de figuur van de 'contemplatief' van de door hem bewonderde Schopenhauer, op Musils 'De man zonder eigenschappen' en Kafka's antihelden. De stad Triest, kruispunt van vele beschavingen, leent zich perfect als habitat van zijn 'inetti'. Italo Svevo wordt wel eens verkeerdelijk geassocieerd met zijn ontdekker James Joyce, of met Marcel Proust, maar de monologue interieur noch het thema van de tijd zijn prominent aanwezig in zijn werk. En dan is er nog de kwestie van zijn verwantschap met de veristen, ruwweg de Italiaanse naturalisten. Met hen had Svevo au fond alleen de afstandelijkheid en de alwetende verteller gemeen. Dit perspectief zou Svevo opgeven in zijn derde en laatste roman 'Bekentenissen', een ikvertelling. In tegenstelling tot de veristen groef Svevo echter veel dieper in de menselijke psyche, wat hem tot een van de grote vernieuwers van de Italiaanse roman maakte. Inge LANSLOTS