De ontvoering van Europa

In Elsene licht een kleine expositie de herkomst van de naam Europa toe. Het werelddeel Europa is genoemd naar de Fenicische prinses Europa, een dochter van Agenor, die koning van Tyr en Sidon was. Toen zij in haar vaderland een wandeling aan het strand maakte, werd zij door Zeus ontvoerd. Zeus had zich vermomd in de gedaante van een stier. Europa klom op zijn rug om een ritje te maken, maar Zeus zwom met haar weg tot in Kreta, toen het middelpunt van wat later Azië, Afrika en Europa genoemd zou worden. In Kreta aangekomen nam Zeus een menselijke vorm aan en huwde Europa. Uit dat huwelijk werden koning Minos en zijn dynastie geboren, die gedurende eeuwen over Kreta zouden regeren. In deze mythologische betekenis heeft Europa een hoge status, zij is niet minder dan de echtgenote van oppergod Zeus. Zonder fraaie mythes kan de mens blijkbaar niet leven. In de loop van de eeuwen is de figuur van Europa herhaaldelijke uitgebeeld geworden in de beeldende kunst. Er is ook heel wat literatuur over haar geschreven. De tentoonstelling in Elsene doet het verhaal in negen chronologische delen, waarbij tekstpanelen voor uitleg zorgen. Er komen zowel geschiedenis en aardrijkskunde als literatuur en politiek aan te pas. De tentoonstelling werd gerealiseerd door de Belg Alain Roba, die samen met de Fransman Christian Bartillat het boek Les métamorphoses dEurope geschreven heeft. Roba toont in feite zijn persoonlijke verzameling van prenten en keramiek die Europa als jong meisje en Zeus als stier voorstellen. ErotiekIn de loop van de tijd werd Europa door kunstenaars en literatoren op zeer verschillende wijzen geïnterpreteerd. In de oudheid paste Europa in de oeroude cultus van de stier, een ware godsdienst die zich over het hele Griekse en later Romeinse gebied rond de Middellandse Zee had verspreid. Aan de stiercultus zou het christendom een einde maken, maar de figuur van Europa werd door de kunstenaars van de renaissance opnieuw ontdekt, mede door de lectuur van Ovidius. Het thema zou tijdens de Verlichting worden verfijnd. Tijdens de 18de eeuw werd Europa het symbool van een door de rede geleide lust. De 19de eeuw keerde zich van Europa af, het was het tijdperk van de nationale staten. Eens dat de nationale staten geconsolideerd waren en de kolonisatie van verre gebeiden begon, herwon Europa aan betekenis. Door toedoen van de psychoanalyse kreeg de mythe in de 20ste eeuw een nieuwe dimensie: de ontvoering van de prinses werd gekoppeld aan het thema van de vrouwelijke seksualiteit. Uiteindelijk werd de tocht van Fenicië naar Kreta ook gezien als een soort inwijdingsreis van een heel continent naar een horizon van avontuur en mysterie.Vooral de voorstelling van de erotische Europa met de stier heeft veel kunstenaars, verluchters en drukkers geïnspireerd. Door sommigen werd zij zegepralend, romantisch en onstuimig uitgebeeld, door anderen vreedzaam en landelijk, haast pastoraal. De stier zelf stond niet zelden symbool voor een demonische macht, die met zijn kracht en snelheid Europa naar een andere bestemming voerde. Dat er op de nieuwe Griekse munt van twee euro een voorstelling van Europa zittend op een stier staat, is veelzeggend. De Europese beschaving zou zonder zijn Griekse oorsprong niet bestaan hebben. Bert POPELIEREUROPAIn het Internationaal centrum voor stad, architectuur en landschap (CIVA), Kluisstraat 55, 1050 Brussel. Tel.: 02/642.24.50. Tot 27 januari. Elke dag, behalve op maandag, van 11 en 18 uur. Het boek Métamophoses dEurope is een uitgave van Bartillat Fondation pour les Civilisations dEurope, telt 176 bladzijden met 160 illustraties, en kost 30,61 euro. In België wordt het verdeeld door Rabelais.