De ontwrichting van de democratische rechtsstaat

Het is niet zonder enige ontsteltenis dat kennis werd genomen van het inzicht van de regering om de eenzijdige verzoekschriftprocedure drastisch in te perken. In Nederland kijkt men met enige naijver naar deze procedure, die soms wonderen kan verrichten ten aanzien van tragische gebeurtenissen die dringend moesten worden verhinderd of stopgezet.Wie rondwandelt in Gent, kan verschillende prachtige panden bewonderen, waarvan de vernieling dankzij een eenzijdige procedure kon worden verhinderd. Een ander voorbeeld: een Vlaamse moeder, gehuwd met een Marokkaanse man, stelt vrijdagmiddag vast dat haar echtgenoot de twee meisjes van school had weggehaald en zinnens was daarmee dezelfde avond naar Marokko te vliegen. Binnen het uur kon er een bevelschrift op eenzijdig verzoek worden bekomen, hetwelk nog tijdig op de vlieghaven werd betekend zodat de man verhinderd werd wegens de dreigende dwangsom met zijn twee dochters naar Marokko te vluchten.Sinds jaar en dag werd de continuïteit van Sabena gegarandeerd dankzij herhaalde tussenkomsten op eenzijdig verzoekschrift van de voorzitter in Brussel, die kon beletten door de dreiging met een dwangsom dat de luchthaven werd lamgelegd. Wellicht was de jongste uitspraak van de voorzitter op eenzijdig verzoekschrift een stap te ver doordat eigenlijk de staking werd verboden onder verbeurte van een dwangsom. Ook recentelijk vonden de politici het onbeperkt staken van het spoorwegpersoneel gedurende drie dagen onverantwoord en smeekten ze om maatregelen. Maar op hetzelfde ogenblik willen dezelfde politici het bestaande instrumentarium afbouwen... De eenzijdige verzoekschriftprocedure, ontstaan in 1808, werd geïntegreerd in het Gerechtelijk Wetboek (1967), zodat de rechtbankvoorzitter een eenzijdig bevel of verbod kan uitspreken, in geval van volstrekte noodzakelijkheid. Dit laatste doet zich voor bij uitzonderlijke urgentie, dan wel wanneer de aard van de gevorderde maatregel met zich brengt dat tegenspraak de efficiëntie in het gedrang zou brengen: indien de verweerder bijvoorbeeld dankzij de verwittiging via dagvaarding maatregelen kan treffen die aan de tussenbeide te komen beslissing elke zin zouden ontnemen.In 1980 kwam de Belgische wetgeving op de dwangsom tot stand : een uitermate efficiënt instrument dat moest dienen en ook gediend heeft tot het doen respecteren van gerechtelijke beslissingen.Soms schrik ik op bij de uitspraak van een of andere overheidspersoon die het aandurft te verklaren dat hij een vonnis houdende veroordeling tot een dwangsom naast zich zal neerleggen. Niet alleen is dit een schandelijk voorbeeld van incivisme, maar bovendien een onaanvaardbare belasting van de overheidsgelden, die aldus worden aangewend om dwangsommen te betalen voor het onheuse gedrag van gezagdragers die weigeren een gerechtelijke uitspraak te respecteren.Men schermt bij eenzijdige procedures zeer veel met de rechten van verdediging. Ten onrechte, want binnen de kortst mogelijke termijn (soms zelfs enkele uren) kan een verkeerde eenzijdige beslissing worden rechtgezet, mocht blijken dat de eerste beslissing genomen werd op grond van een foute voorstelling van de zaak. Bovendien verliest men uit het oog dat men in zeer veel gevallen geen tegenstrever kent, zoals bijvoorbeeld bij het kraken van panden waarvan de bewoners niet kunnen worden geïdentificeerd. Ten slotte ergert het mij in de hoogste mate te horen verklaren door syndicaten, die geen rechtspersoonlijkheid hebben en ook niet wensen te hebben, dat zij eenzijdige verzoekschriftprocedures als een aantasting van het recht van verdediging beschouwen. Wanneer vakbonden bepaalde acties willen ondernemen, dan kunnen zij niet eens als vakbond voor de rechter worden gedagvaard. Er is natuurlijk meer aan de hand. De Senaat afschaffen hoe kan dit nou ? en de kieskringen wijzigen Amerikaanse gerrymandering zijn onschuldige bedoelingen vergeleken met ingrepen in de rechterlijke macht.De procureurs-generaal oproepen om hen te verplichten sommige gerechtelijke dossiers aan een buitenlandse mogendheid over te maken, de toegang tot de Raad van State uitsluiten voor de inwoners van een bepaald Scheldedorp, de tussenkomst van de rechter beperken in sociale geschillen, een efficiënte verzoekschriftprocedure in bepaalde gevallen onmogelijk maken, en luidkeels protesteren tegen le gouvernement des juges, dit alles is meer dan zorgwekkend.Dictatoriale regimes hebben steeds de greep op de rechterlijke macht tot het laatste uitgesteld. Helaas is het bij ons andersom. Hoe dan ook geleidelijk, maar zeker evolueren wij naar een ontwrichting van de democratische rechtsstaat. Prof. Dr. Marcel STORMEDe auteur is voorzitter van het Belgisch Interuniversitair Centrum voor Procesrecht