Advertentie
Advertentie

De ultieme triomf van de actrice

Sarah Bernhardt (1844 1923) verhief het theater tot wereldtoneel. Ze was een overgangsfiguur tussen toneelscène en filmcamera, maar ook hoogtepunt van de modernisering van de acteur. In de 18de eeuw werd het acteren een roeping, de acteur een auteur, zijn geïnspireerde interpretatie dé reden waarom men naar hem of haar gaat kijken. De acteur was niet langer de uitvoerder, maar de interpreet tegelijk werd hij of zij de creatieve en economische basis van het nieuwe, moderne theater dat in de 19de eeuw triomfeerde. Zo had Bernhardt vrij jong al haar eigen theater, was haar eigen impresario, regisseur en costumier. Auteurs als Sardou en Rostand schreven voor haar. Haar carrière beperkte zich niet tot Parijs, maar omspande Londen en New York, Rio de Janeiro en iedere Texaanse stad waar een tent kan worden opgetrokken. Ze speelde in het Frans, maar men kwam niet voor de tekst, maar voor haar, dé vrouwelijkheid zelve. Hoe zag ze er uit? Fotografen legden haar mooie gelaat vast toen ze jong was. Nadar père et fils, Sarony, Melandri, Downey genoeg om een heel stuk van de fotografiegeschiedenis te doorlopen. Ze kende de camera door en door. Fotogenie is door haar uitgevonden. Daarnaast bestaan de vele studies van Clairin haar hofschilder die haar zowel in rollen als privé portretteerde. En niet te vergeten de art-nouveau-affiches van Mucha. In al die beelden blijkt haar kledij van het grootste belang. Kledij overladen met betekenis: zowel historische referenties als dramatische accenten. Tegelijk suggestief, maar ook accumulatief. Betekenis wordt hier niet fijntjes en precies uit de doeken gedaan, maar door een groot betekenis-orkest over haar uitgegoten. Aan de hand van haar portretten is een spectaculaire kostuumgeschiedenis te schrijven: van de crinoline tot de symbolistische drapering; van het insnoerende korset tot de uitwaaierende art nouveau. In iedere nieuwe mode legt Bernhardt haar nadrukkelijke pathos, de grandeur van een imperiale geste, de kracht van een houding die geen enkele tegenspraak duldt. Ze houdt zichzelf op als een dictatoriale moeder haar kind; ze plaatst zich als een dolk in een tafelblad. Wat een eenzaam acteren moet dit geweest zijn, waarin de star geen enkele gelijke meer ontmoette, geen enkele repliek meer kreeg. Alles geraakte toegespitst op lange monologen, briljant geschreven door haar officiële leveranciers van rollen. Decors werden overladen met details die een historische periode overtuigend tot leven moesten wekken. Licht moest voor sfeer en opgeladen emotie zorgen. Het acteren zelf was tegelijk huiveringwekkend fysiek en perfecte retoriek. Een halve eeuw lang kwam haar publiek huiveren bij haar uitbarstingen, sterfscènes, wanhoop. Later spraken theaterrecensenten van een verstarde, stalen truc die perfect gerodeerd was, een meedogenloos slepende stem en lichaam die traag het paroxisme voorbereiden. Pas veel later trachtte de theatertechniek licht en decoratie te reduceren, en een speelstijl te introduceren die zich los maakte van accumulatie en koos voor reductie. De Italiaanse Eleonora Duse zou in die stijl triomferen: men vond haar intellectualistisch, afstandelijk, te beheerst in vergelijking met het striemende pathos van Bernhardt. Tegenover de crescendos van Bernhardt stond de verstilde, verinnerlijkte Duse. Tegenover de oprechtheid van de Italiaanse diva, de agressieve charge, de poëtische cadensen van Bernhardt. Kan je een tentoonstelling maken over acteren? We hebben enkele klankopnames, enkele vroege speelfilms waarin ze optrad. Vooral veel fotos, affiches, schilderijen. In vele stijlen en uit vele periodes van haar carrière. We hebben ook honderden commentaren van journalisten en talloze memoires van bewonderaars en minnaars. Uit al dat materiaal moet meer te halen zijn dan wat men in de Parijse Bibliothèque Nationale presteerde. Zowel tentoonstelling als catalogus blijven binnen de conventies van de hagiografische biografie. Zwijmelende bewondering, nooit harde vragen; citaten uit de belle époque, maar weinig harde feiten; te veel over Bernhardts reputatie, te weinig over het acteren; te veel over het imago, te weinig over de rollen.Acteren is bij uitstek verbindingen leggen tussen lichaam en rol, tussen tekst en beweging, tussen kledij en drama, tussen verbeelding en zaal, tussen verleden en heden, tussen het triviale en het sublieme, tussen commercialiteit en inspiratie, tussen doen alsof en zien wat is. Vandaag zijn regisseurs de onmisbare tussenpersoon geworden om deze even fragiele als gewelddadige vonken op te wekken en te kanaliseren. Maar in de 19de eeuw was de actrice tegelijk meester achter de schermen en object van de eigen experimenten op de scène. Tegelijk meegesleept en dus meeslepend, maar ook cynisch in de berekening van effecten op de scène, in de kleedkamer én aan de kassa. Ook Bernhardt werd een instituut én een industrie. Haar Amerikaanse tournees vulden telkens weer haar snel leeglopende kassa in Parijs met vele miljoenen. Als een golddigger bracht ze cultuur en het parfum van de vrouwelijkheid naar de Mid en Far West. Die avonturen werpen geen blaam op haar artistieke zuiverheid, maar zijn deel van haar essentie. Zij was een conquistador; zoals heel die burgerlijke periode het imperiale als zijn perspectief zag. De cultuur volgde dezelfde koloniale dromen als de kerk, industrie en leger. Sarah Bernhardt behoort tot de cultuur van de wereldtentoonstellingen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd ze zelfs beschermd als cultureel erfgoed!Ze was een frêle figuur, een androgyne verschijning, één en al vrouwelijke sensibiliteit, met een minimum aan vrouwelijke sensualiteit. Vooral karakter en effect, weinig lichamelijkheid. Ieder beeld van haar wordt gedragen door autoriteit; niet door verleiding. Geen enkele pose of uitdrukking van haar is passief; ieder is imponerend actief. Geen beeld lonkt verleidelijk naar de kijker, ieder beeld zegt onmiddellijk waar zij staat. Het is een acteren dat nog geen rekening houdt met de filmcamera . Met de close-up is deze viriele, autoritaire strategie contraproductief. De filmster is geen koningin; Bernhardt daarentegen was dé toneelkoningin van de burgerlijke democratieën. DLSarah Bernhardt ou le Divin Mensonge, Bibliothèque nationale de France, Site Richelieu, Parijs. Open iedere dag van 10 tot 19 uur. Gesloten op maandag. Tot 14 januari.