De wrijvingswarmte tussen oud en nieuw

Voor de tweede opeenvolgende maal vindt in het zuiden van Limburg het festival De Klankfabriek plaats. In de landelijke omgeving van Vechmaal en Widooie brengt men een intrigerende ontmoeting tussen oude muziek en actuele muziek tot stand. De kern van deze editie vormt de korte kameropera Infinito Nero uit 1998 van de Italiaanse toondichter Salvatore Sciarrino. Op het intrinsiek waanzinnige en mystieke, maar vooral ook sterk geconcentreerde en stille van dit werk werden goeddeels de andere programmakeuzes geënt. Dat resulteert in een coherent maar veelzijdig geheel dat zowel binnen de oude als nieuwe muziek minder bekende werken naar voren brengt in een uitnodiging tot een veeleer beschouwende luisterhouding.Dat men Infinito Nero van Sciarrino als kapstok van een programmatie neemt, prikkelt, want het is een even intrigerend als bevreemdend werk. Het was in concertante vorm eerder al te horen op het Ars Musica festival van 2000, maar nu wordt het voor het eerst scenisch gebracht. Het stamt uit de periode dat Sciarrino Le Voci Sottovetro en de briljante opera Luci mie traditrici schreef, waarvan de eerste gebaseerd is op Gesualdo en de tweede op Cicognini. Ook voor Infinito Nero grijpt hij naar deze periode terug door een tekst te kiezen van de Florentijnse mystieke non Maria Maddalena dePazzi (1566-1607). Haast bezeten vertelde deze haar visioenen aan kloostergenoten die haar woordenvloed noteerden.De ondertitel van Sciarrinos werk estasi di un atto verraadt reeds wat hij van dePazzis verhaal wil laten klinken. De notie visioen is in onze tijd niet anders dan pathologisch te interpreteren. Het is iets tussen innerlijke ervaring en waanzin. Het stuk bevindt zich op de grens. Het snelle praten van Maria Maddalena hangt samen met haar verlangen een doorgeefluik te zijn. De opgehoopte energie stort naar buiten, samen met de woordenvloed, zegt Maja Jantar, de regisseur van deze productie. Een belangrijk aspect is de benadering van het begrip tijdelijkheid in het stuk. Het is iets aparts dat je een opera hebt die dertig minuten duurt en tegelijk ook handelt over een verloop van dertig minuten. Dat momentane, het proberen te vatten van het fragment is uitzonderlijk, maar tegelijkertijd erg menselijk en confronterend. De moeilijkheid van het stuk is aan de stilte ervan toe te geven.Het is de bedoeling van Sciarrino dat er iets met ons gebeurt terwijl we luisteren, dat we als het ware beginnen te horen wat we zien en vice versa, zegt Jantar nog. Bijna alles in dit werk is innerlijk. Daarom is het moeilijk iets te tonen zonder al te letterlijk te zijn. De verhouding tussen het geestelijke en het fysieke interesseert mij het meest. Soms zijn handelingen in een operaregie leeg. Dat kan je je in dit stuk niet veroorloven. De sterke spanningsboog die Sciarrino in zijn muziek legt, mag niet worden doorbroken. Daarom kozen we voor een statisch decor waarin koorden de ruimtelijkheid afbakenen. Dit statische verandert enkel door de beweging van de zangeres en door manipulatie van het licht. Door de bewegingsvrijheid te beperken wordt het dwangmatige benadrukt.Een dergelijk uitgesproken werk roept meteen de vraag op wat men ernaast kan plaatsen. In dit festival gaat men radicale keuzes niet uit de weg. Zo stellen Björn Schmelzer en het ensemble Grain de la Voix werken uit de late middeleeuwen voor, uit de Sardische en Franse traditie. Het centrale thema is mystiek en waanzin, wat meteen verwijst naar eenzelfde uitgangspunt als bij Sciarrinos Infinito Nero.We plaatsen oude en nieuwe muziek echter niet naast, maar veeleer tegenover elkaar. Het sandwichprincipe, waarbij een stukje nieuwe muziek in een programma met oude muziek wordt opgenomen, interesseert ons niet. We zoeken evenmin per se de confrontatie op, maar veeleer de wrijvingswarmte, zegt Paul Lambrechts, de organisator van het festival. We willen zeker geen dwingende esthetiek opleggen. Zo staat de aanpak van klavecinist Dominik Riepe, met werk van Marini en Frescobaldi, zeker niet in het centrum van de oude muziekinterpretatie. Hij drijft zijn keuzes ver door. Dat is wat we zoeken: het weggaan van de canon. We benaderen oude muziek vanuit eenzelfde démarche als nieuwe muziek. We willen muziek brengen die nooit wordt gespeeld. Het kan oud zijn, maar het is ook nieuw. We gaan niet op zoek naar een getrouwe weergave, maar naar een eerlijke: wat doet deze muziek met mij als muzikant, hoe eigen maak ik me de materie? Hierin ligt een heel veld open voor musici. Ik nodig muzikanten uit nieuwsgieriger en opener te zijn, tegen de muzikale inquisitie in.Het publiek is het niet meer gewend dat een uitvoerder dergelijke vrijheid neemt, vervolgt Lambrechts. Wij dwingen de luisteraar niet om meteen alle verbanden te zien die de muzikanten leggen. Daarom kozen we voor gescheiden concerten, waarbij men kan instappen wanneer men dat wil. We noemen dit de momenten, waarbij we een soort timeframe creëren. Dergelijke momenten duren telkens een half uur tot drie kwartier, wat een grotere concentratie bij de toehoorders mogelijk maakt. Na het concert kan men dan naar buiten gaan, wat wandelen in de landelijke omgeving, bijvoorbeeld. Zo worden die momenten bijna statieplaatsen in een processie.Naast bovengenoemde concerten kan men ook luisteren naar Liszt, Haydn, Mozart, Pietro Terziani, Leonardo Leo. Op één moment worden oud en nieuw wel afgewisseld, in casu met het werk van Haydn, Janacek en Stockhausen. De wat beschouwender teneur die in het festival besloten ligt, krijgt ook zijn neerslag in de creatie van Pink Violet, nieuw werk van de Japanse Makiko Nishikaze. Deze jonge componiste behoort tot het Berlijnse collectief Wandelweiser en kleeft een cerebraal uitgangspunt aan. Naast deze momenten zijn er ook elke dag Interventies gepland, die ruimte maken voor elektronische muziek en performances. Hierin komen werk van Dick Raaijmakers, Peter Eötvös een optreden van Foton Records en klankpoëzie van Maja Jantar en Jelle Meander aan bod.Peter-Paul DE TEMMERMANHet festival De Klankfabriek vindt plaats van 23 t.e.m. 25 augustus op verscheidene tijdstippen en locaties in Vechmaal en Widooie. Het volledige programma vindt u terug op www.klankfabriek.be. Kaarten en inlichtingen: 012/39.44.63 of post@klankfabriek.be