Advertentie
Advertentie

Een fabel vol mededogen

ROMAN Yellow Dog Martin Amis2003, London, Jonathan Cape, 339 blz., 28 euro, ISBN 0-224-05061-3. (tijd) - Met zijn eerste roman in acht jaar heeft Martin Amis in Engeland opnieuw de pers over zich heen gekregen. Ten onrechte. 'Yellow Dog' is een fabel vol mededogen over onze hedendaagse moraal in het algemeen en mannelijkheid in het bijzonder. En het is een onweerstaanbaar grappig boek. Overal waar Martin Amis, het gewezen Britse enfant terrible van de nieuwe literatuur, komt, vullen de krantenkolommen over het kanaal zich met roddels. Toen hij onlangs zijn nieuwe roman 'Yellow Dog' publiceerde, overtrof de pers zichzelf. De tweederangs collega-schrijver Tibor Fischer (lees nooit zijn 'The Thought Gang') wierp het aas uit. In de Daily Telegraph omschreef deze gewezen fan van Amis het lezen van Yellow Dog als 'your favourite uncle being caught in a school playground, masturbating'. Amis' boek was niet gewoon slecht, 'It's not-knowing-where-to-look bad.' The Sunday Times berichtte meteen dat Martin Amis zelfs niet op de longlist voor de Booker Prize zou staan. Helaas bleek enkele weken later dat Amis wel op de lijst stond. De shortlist haalde hij echter niet. Terwijl 'Yellow Dog' daar absoluut niet op had misstaan. Het is immers een wonderlijk eigentijdse, los gedirigeerde maar allerminst richtingloze en vooral bijzonder grappig geschreven fabel over de stand van zaken op het gebied van de hedendaagse moraal. 'Yellow Dog' slaagt erin je gevoel over onze tijd in woorden en situaties te gieten die je zelf niet zou kunnen bedenken maar die wel volledig kloppen met je eigen ervaring. We hebben blijkbaar schrijvers als Martin Amis nodig om te zeggen wat er gezegd kan worden over de eeuwige verwarring van onze tijd. De rode draad in 'Yellow Dog' is dat we traditionele rollen niet meer kunnen of willen opnemen door allerlei veranderingen om ons heen. De fijnzinnige grafische cover van de roman suggereert dat die verandering 9/11 is: het zwarte silhouet van een vliegtuig zweeft in de richting van de twee l'en in Yellow, gestileerd als waren ze de Twin Towers. Hier en daar vind je ook een kleine verwijzing naar 9/11 in de roman zelf. Maar Amis is subtieler dan dat. Hij ironiseert de al te gemakkelijke verwachtingen als zou hij over onze herkenbare hedendaagse realiteit schrijven. Henry IX Een van zijn hoofdfiguren is de koning van Engeland, Henry IX. Je kan in diens wereldvreemde onbeholpenheid - hij houdt zich liever bezig met kruiswoordraadsels en zijn minnares dan met 's lands belang - een verwijzing zien naar prins Charles. Maar vooral is Henry England een personificatie van de moeilijkheid waarmee een koning in onze samenleving geconfronteerd wordt om zijn rol van koning te spelen. Henry wordt gechanteerd met foto's van zijn badende dochter prinses Victoria, die in de pers verschijnen en zelfs leiden tot een nieuw pornogenre. Henry is de vader van de natie, maar weet amper nog hoe hij die vaderrol moet invullen. Hetzelfde geldt voor de motor van het verhaal, Xan Meo, net als Martin Amis de vader van twee zonen (uit een eerste) en twee dochters (uit een tweede huwelijk). Xan is acteur en schrijver. Een flauwe woordspeling in een van zijn kortverhalen wekt de woede op van de in California fin-de-carriere spelende East-End-crimineel Joseph Andrews. Andrews laat Xan in elkaar rammen. Xan loopt een hoofdwonde op en ondergaat een gedaanteverandering. Van empathische vader, bron van geduld en liefdevolle troost, wordt hij een vloekende bron van woede-uitbarstingen. Bovendien weet hij zich geen blijf met zijn relatie tot zijn twee jonge dochters. Zelfs vraagt hij zich af of zijn relatie met hen niets incestueus krijgt. Hij representeert de ultieme ineenstorting van de klassieke vaderrol. De journalist Clint Smoker is dan weer te ongelukkig in de liefde om op een vaderrol te mogen hopen. Zijn verlangen sublimeert hij door het schrijven van vrouwonvriendelijke teksten als topjournalist voor het rioolblad Morning Lark. In zijn neus heeft hij twee ringen, door een ketting met elkaar verbonden zodat het handboeien lijken. Clint kan schandalen maken en mensen kraken - wat tot enkele onvergetelijke scenes leidt over de tanende voetballer Ainsly Car, die Clint zo ver krijgt dat hij overspel pleegt om zijn carriere uit het slop te helpen. Clint heeft alleen een probleem: hij gaat gebukt onder zijn te kleine genitalien, en probeert zonder succes elk wondermiddel dat het internet hem voor die kwaal voorspiegelt. Een meesterproef van onderkoelde humor is de manier waarop Martin Amis vertelt hoe Clint pillen pakt om meer sperma te produceren en vervolgens een escort girl overdondert met zijn eigen productie. Rollen Ironisch genoeg zijn de drie hoofdpersonages het gewoon om rollen te spelen. Henry heeft een grote permanente rol, die van hoofd van de natie. Xan is acteur. En Clint verzint als journalist elke dag al schrijvende alter-ego's die namen zijn krant opvullen. Alledrie zijn ze succesvol, ze hebben aanzien en geld. Maar allen falen ze in hun moeilijkste rol, die van zichzelf: hun vaderrol, hun koningsrol, hun mannelijkheid, hun betrouwbaarheid, hun eerlijkheid. Hun tragiek is dat in deze tijden van verschuivende moraal het belang van die oerrollen en waarden niet vermindert. Aan het einde van de roman staat een soortement beginselverklaring over hoe de nieuwe man staat tegenover de nieuwe vrouw in het nieuw machtsevenwicht. 'Yellow Dog' is vooral een parabel over hoe moeilijk het is om dat nieuwe evenwicht in de praktijk te brengen. Ontroerend is hoe het hoofdpersonage Xan met die beginselverklaring uiteindelijk zijn eigen waanzin overleeft. Dat maakt van 'Yellow Dog' echter allerminst een machoboek. Men zegt wel eens dat Martin Amis gespierd proza schrijft. Er zit inderdaad veel zelfverzekerheid in de manier waarop hij schrijft, in de schaamteloze manier om het perverse te portretteren. Maar het wordt geen buitensporig blufpokerproza. En meer dan de gespierde stijl blijft na het lezen de esthetische verrukking over een zo uitgebalanceerde portrettering van mededogen over. 'Yellow Dog' is hedendaags dankzij personages die met tastbare problemen te maken krijgen, niet omdat het decor zo expliciet modern zou zijn. Het is een organische hedendaagsheid, geen overspannen aanstellerigheid van moeders die per se zoals hun dochters gekleed willen gaan. Hoe dynamisch geschreven ook, 'Yellow Dog' is geen gemakkelijk leesbaar boek. Het Engels van Martin Amis heeft even veel hedendaagsheid in de aderen als de thematiek van de roman, dus bevat het veel slang en woordspelingen. Toch maakt die speelsheid samen met de verheven manier van formuleren een groot deel van de charme van het boek uit. Hopelijk zal de vertaling daarvan zoveel mogelijk overhouden. Het was alweer een tijd geleden dat ik een roman heb gelezen die met zoveel fantasie zo zelfverzekerd en herkenbaar ons bestaan verbeeldt. Jeroen OVERSTIJNS