Advertentie
Advertentie

Een strenge audit van Japan NVPeilen naar de onmeetbare drijfveren van een sterke natie

(tijd) - Japan fascineert. Zelden heeft een natie op zo korte tijd een dergelijk ekonomisch imperium uitgebouwd. Het bedrijfsleven lijkt zich te houden aan een weloverwogen en vooropgezet plan, maar nergens is er een aanwijsbaar machts- of beslissingscentrum. De Nederlandse journalist Karel Van Wolferen maakte een studie van de politieke kultuur van Japan. Volgens hem vertoont Japan angstwekkende gelijkenissen met een totalitaire staat. Alles is ondergeschikt gemaakt aan het hoogste doel: de industriële expansie. Van Wolferen windt er geen doekjes om. Hij vindt dat Amerika en het Westen zich in de luren laten leggen door een wazig scherm dat wordt opgetrokken door Japanse politici, woordvoerders en bedrijfsleiders. Volgens hem gaat het in het land om de uitbreiding van macht, een politiek motief. Achterhaald ? De uitgebreide studie die Van Wolferen maakte, kan inmiddels wel voor een stukje achterhaald zijn. De stelling dat Japan een éénpartijsysteem heeft met de almachtige Liberaal Demokratische Partijd (LDP) die onafgebroken regeert, is door de jongste politieke gebeurtenissen (schijnbaar althans) achterhaald. De opkomst van een sterke oppositie lijkt zich nu konkreet door te zetten. Hoewel, je weet maar nooit. De LDP heeft al erge krisissen meegemaakt en die steeds weer overwonnen. Het is wel zo dat de partij nu voor een afgrond staat, maar of ze er werkelijk in tuimelt, is niet duidelijk. Japan is voor een Westerling een beetje eigenaardig. Van Wolferen formuleert het kernachtig zo : "Van de Japanse premier wordt niet verwacht dat hij veel leiderschap vertoont; vakbonden organizeren stakingen tijdens lunchpauzes, de wetgevende macht maakt eigenlijk geen wetten; aandeelhouders vragen nooit om een dividend; konsumentenorganizaties pleiten voor protektionisme; wetten worden alleen maar afgedwongen als ze niet te zeer in strijd zijn met de belangen van de machtigen en de regerende Liberaal Demokratische Partij is konservatief en autoritair, geen echte partij en ze regeert in feite niet.' Kortom, het lijkt op niks. De paradoks is dan dat het Systeem (zoals Van Wolferen de Japanse samenleving met hoofdletter omschrijft) wel perfekt draait, of althans voldoende resultaat haalt door te drijven op een schijnbare stuurloosheid. Voor een stuk ligt de macht in Japan ook niet bij de politieke klassen maar bij het oppermachtig ambtenarenapparaat dat een permanente macht is naast het snel wisselend politiek personeel. Ondanks het feit dat de LDP onafgebroken aan de macht is geweest na de oorlog, volgen de politici elkaar in snel tempo op. De ambtenaren op de ministeries maken dus veel meer de dienst uit dan de politici zelf. In de Japanse maatschappij trekken bovendien een hoop krachten het laken naar zich toe, zodat in de enorme belangenvermenging gezocht moet worden naar een consensus om tot besluitvorming te komen. Vandaar wellicht dat zo weinig besluitvorming op het hoogste vlak plaatsvindt. Van Wolferen omschrijft de politiek machtsstruktuur in Japan als een "afgeknotte piramide' waar geen top meer opzit. Japan wordt als een allesomvattende maatschappij beschreven, een bad waar je in ondergedompeld wordt en blijft tot je trouw aan het Systeem onbetwistbaar wordt. "Trouw wordt een doel op zichzelf; zijn er aanwijzingen van tegenstellingen binnen de groep, dan kan het denkbeeld dat solidariteit op de eerste plaats moet komen, eenvoudig door politici en bureaukraten worden aangescherpt.' Onderwijs De opvoeding van de Japanners staat in het teken van deze 'onontkombare omhelzing' van het Systeem. De hoge studiedruk op de scholen - maar een relatief gemakkelijke universiteitsstudie - en het geweld zijn vertrouwde gegevens, ook voor Westerlingen. Het scholensysteem werkt bovendien op een nauwkeurige waardeschaal vanaf de universiteit. Sommige universiteiten geven gemakkelijk en beter toegang tot de oppermachtige administratie dan andere lager geklasseerden. De pers wordt op eenzelfde manier ingepast in het Systeem. Volgens Van Wolferen is de pers trouw en gehoorzaam. Zogenaamde "schandaal'-verhalen zijn in grote mate georchestreerd en zeker niet uitgebracht door een ijverige primeurjager. De "persklubs' beheersen de nieuwsgaring. Deze selekte journalistenklubs hebben strenge regels en staan niet open voor buitenstaanders en -landers. Niet alleen de pers draait mee in het Systeem, ook de georganizeerde misdaad is perfekt ingeschakeld. De yakuza, de Samoerai-versie van de maffia, heeft een status tussen heldendom en misdaad. Politie en gangsters hebben een modus vivendi gevonden waardoor ze in vrede naast elkaar leven. Nieuw in de rand van de maatschappij zijn de sokaiya. Deze "regisseurs van algemene vergaderingen' persen grote ondernemingen af door geld te eisen in ruil voor een vredige algemene aandeelhoudersvergadering. Tenslotte zijn er ook de jiageya, de grondboeven die grondbezit en afpersing kombineren. Aan de andere zijde van de barrière - die overigens door Van Wolferen in vraag wordt gesteld - bevinden zich de bestuurders. De politici in Japan moeten een lange en harde strijd voeren voor in de hoogste regionen te komen. De manier waarop dat gebeurt, is weinig fraai, zo rapporteert de Nederlandse journalist. De politici moeten zich op eerlijke en oneerlijke manier voorzien van de nodige fondsen om hun macht te konsolideren en uit te buiten. De geldstroom vanuit het bedrijfsleven naar de politiek toe heeft in Japan altijd al bestaan. Het Recruit-schandaal, waardoor Takeshita diende af te treden, toonde dat aan. Ook het Lockheed-schandaal een decennium eerder dat de machtige Tanaka tot aftreden dwong, was een uiting van de verbondenheid tussen bedrijfsleven en politiek. Politici spelen handig in op het bedrijfsleven door in ruil voor fondsen projekten goed te keuren. Overigens hebben politici ook weer geld nodig om via gunsten stemmen te kopen en te lokken. Binnen de LDP moet men immers ook nog eens zijn eigen positie zo versterken dat men de baas wordt en vooral blijft. De middenklasse is onderdanig, stelt Van wolferen. De saraiiman die een vast salaris (en geen loon) trekken, vormen de buffer tussen de toplaag en de arbeidersklasse. Zoals bekend werkt het Japans bedrijfsleven met een afwijkend kultureel patroon, waarbij de trouw aan de onderneming wordt ingeprent op haast militaire wijze. De moraal van het bedrijfsleven en de trouw daaraan krijgen voorrang op het gezinsleven. De andere werkelijkheid Volgens Van Wolferen is er een filozofisch verschil tussen een Westerling en een Japanner. De werkelijkheid wordt op een andere manier ervaren, of beter gezegd niet ervaren. Voor een Japanner is de werkelijkheid kneedbaar. Van Wolferen meent te kunnen stellen dat de officiële waarheid of wat als werkelijkheid wordt verkocht in de media, niet noodzakelijk ook zou moet zijn. De werkelijkheid wordt dan overgoten met wat men de "Japanse kultuur' noemt, een vaag begrip, stoelend op tradities die al dan niet vervormd zijn. "De struktuur van openbaar gezag en de samenleving zijn in het publieke brein onder één noemer gebracht en vormen de essentie van de "Japanse kultuur'. Staat, maatschappij en kultuur, in een totale vermenging, zijn er voor de meeste Japanners als een omhullend natuurlijk fenomeen, een onontkoombare kracht. En Japanners wordt geleerd deze kracht als heilzaam te zien,' schrijft Van Wolferen. Het bedrijfsleven in Japan is niet onderworpen aan een vrije markt. De inlandse markt is zorgvuldig afgeschermd en werkt mee aan de ekonomische expansie in het buitenland, stelt Van Wolferen. De Japanse bedrijven palmen wereldwijd de ekonomie in en doen dat met een grote precizie. De vraag is of men daar een meesterhand moet achter zien. Nee, zo stelt ook Van Woilferen. "Er is geen overtuigend tastbaar bewijs voor een meesterplan. Er zijn geen samenzweerders naar voren getreden, geen dokumenten aan het licht gebracht waaruit iets dergelijks blijkt. De konsolidatie van het Systeem lijkt minder het resultaat van doelgerichte, grootscheepse plannen dan het logisch gevolg van 200 jaar oude kenmerken van Japanse politieke regelingen : het ontbreken van overeenstemming tussen rivalizerende groepen aangaande het recht om te heersen en hun eensgezind streven om de maatschappelijke orde te waarborgen zonder verwijzing naar een wettelijk kader of universele principes. De politieke geschiedenis van Japan getuigt mijn inziens van het feit dat men niet volledig bewust van politieke doelstellingen hoeft te zijn om ze te kunnen verwezenlijken.' Gedateerd De vraag is in hoeverre het boek van Van Wolferen geen historisch verslag is van een maatschappij. De snelle politieke afgang van de LDP, het groeiend bewustzijn bij de vrouwen en vandaar een ook groeiende macht van de socialistische oppositie ondergraven een aantal stellingen uit het boek. Taant de macht werkelijk in Japan ? Er zijn naast de wrijvingen aan de top, andere elementen die wijzen op een verhevigde afbraak van het Japan dat beschreven wordt in Van Wolferens' boek. Een daarvan is de daadwerkelijke ongebreidelde konsumptiedrang van de jeugd en het aantreden van een nieuwe generatie Japanners die blijkbaar minder in het bad van de beschreven Japanse kultuur zijn gedompeld. Zoals prof. Vande Walle verderop in een interview aangeeft, is het gelaat van Japan NV aan het veranderen. Wel is het zo dat het bedrijfsleven het meest optimale is binnen de Japanse samenleving. De discipline die daar wordt vereist, wordt nog altijd het sterkste onderhouden. Maar of de veel geprezen loyauteit nog zal blijven duren, moet toch worden afgewacht. De barsten in de traditionele "Japanse kultuur' beginnen er te komen. Rapporten over jonge vrouwen die zich te buiten gaan aan een ongeremde koopwoede, zijn betekenisvol op allerlei niveau's. Ten eerste zijn het vrouwen die een overdadig konsumptiepatroon ontwikkelen en leiden. In het traditioneel denken van Japan is dit zeker nieuw, want de positie van de vrouw is er alles behalve evenwaardig aan die van de man. Dat dit verandert en dat ook de afstraffing van mannelijke politici kan gebeuren die zich te buiten gaan aan geisha's, toont aan dat de situatie in Japan misschien toch wel kentert. Van Wolferen is echter pessimistisch. Volgens hem gelooft men in Japan nog steeds dat het allesoverheersend doel de voorzetting van het Systeem is. "We moeten rekening houden met de mogelijkheid dat het Systeem opnieuw een stuiptrekking ondergaat door een akuut gevoel van konfrontatie met een vijandige wereld. Zo'n siddering zou een vastberaden groep ertoe kunnen brengen de macht naar zich toe te trekken en een nieuwe koers uit te zetten voor het land, met volslagen onvoorspelbare gevolgen. De meest waarschijnlijke mogelijkheid is wellicht dat het Systeem zal doormodderen, na tot een soort modus vivendi gekomen te zijn met de Westerse wereld en de VS in het biezonder. Maar dat vereist wijze politiek in de Westerse hoofdsteden,' aldus Van wolferen nog. Het boek van Van Wolferen is alvast een doordringende analyse van de politieke kultuur van Japan. De eigenaardigheden die uitgestald worden, geven inderdaad soms te denken. Anderzijds, en dat is wellicht de enige kritiek die op het boek kan gegeven worden, is Van Wolferen wel erg rechtlijnig. Het afkraken van de Japanse samenleving gebeurt grondig en op een niets ontziende wijze. Het probleem is dat de beschreven machtsverhoudingen ook in andere landen bestaan. Dat ondanks de schijn van een aantal grondwettelijke waarborgen ook in de Westerse wereld nog "defekten' zijn aan te wijzen, die ook jarenlang kunnen overheersen. De vastberaden toon - bijna een aanklacht - lijkt dan ook te komen van iemand die denkt in strikte, wij schreven bijna calvanistische, termen. Waarbij goed en slecht haarfijn gescheiden zijn. Of die duidelijkheid zowel in de VS als hier in Europa altijd aanwezig is, of in die wereld de belangenvermenging kleiner is dan in Japan, en of de macht inderdaad meer vanuit een piramidetop vertrekt, dat zijn toch open vragen. Het boek heeft alvaste de grote verdienste om een vlijmscherpe analyse te geven, een "stoorzender' die een aantal gemeenplaatsen ontwijkt.JV KG Van Wolferen. Japan. De onzichtbare drijfveren van een wereldmacht. Amsterdam, uitgeverij Balans. 614 blz. >