Een theaterselectie uit bewogenheid

Het Vlaams-Nederlandse Theaterfestival herneemt elk jaar de meest belangwekkende producties van het voorbije seizoen in Vlaanderen en Nederland. Daarvoor stelt men een jury van theatercritici samen die mag bepalen wie er in de grote theatervitrine wordt geplaatst. Het vijftienjarige bestaan van het festival is door de organisatoren aangegrepen om een aantal accenten te verschuiven. Sommige van deze nieuwigheden lagen voor de hand, andere iets minder. Het voornaamste blijft echter nog steeds de selectie van de festivaljury, die hier dan ook de meeste aandacht verdient.De jury is evenwichtig opgebouwd uit Nederlandse en Vlaamse theaterkenners. Merkwaardig is dat de theaterfestivalleiding nog steeds blijft spreken van critici. Als we de namen van deze prominente theaterfreaks even overlopen, moeten we echter vaststellen dat de jury voor volwassenentheater maar voor ongeveer de helft is samengesteld uit actief publicerende theatercritici. De jury voor jeugdproducties één van de vernieuwingen van de editie 2001 bestaat zelfs voor twee derden uit medewerkers van theatergezelschappen. Deze samenstelling zorgt zeker voor boeiende discussies, maar roept ook vragen op omtrent de nodige afstandelijkheid. Deze jury moet aan het einde van het festivalgebeuren een prijs ter waarde van 23.045 euro uitreiken.De twee jurys selecteerden in totaal 14 voorstellingen uit het theaterlandschap aan het begin van deze nieuwe eeuw, dat zich kenmerkt als een kruispunt van strekkingen, overtuigingen en stromingen een boeiend maar moeilijk ontwarbaar geheel waar individuele keuzes de enige uitweg zijn om een oordeel te vellen. De jury liet zich bijgevolg leiden door haar persoonlijke bewogenheid. Het is wellicht daarom dat er niet meteen één grote lijn zit in deze selectie, maar dat ze eerder caleidoscopisch is. In elk geval bevat ze een reeks prachtige producties. We sommen ze hier op, mét een passende vaststelling.De meeste belangwekkende producties worden gemaakt door gevestigde waarden. Jan Decorte stond vorig jaar reeds op het festival met zijn frisse comeback Bêt Noir. Dit jaar werd zijn Amlett, dat hij onder de vleugels van Het Toneelhuis uitwerkte, geselecteerd. Het is zijn vierde bewerking van Hamlet van Shakespeare. In zijn typische kinderlijke taal hertaalde hij dit meesterwerk op een heel simpele, maar ook erg treffende wijze. De jury heeft overschot van gelijk als ze schrijft: Decortes Amlett is een stap verder in zijn massage van de toneelwereld. Zeer vrij en ongedwongen wordt hier een van de meest bekende verhalen uit de Westerse geschiedenis verteld. Het is lachen met de versimpeling waarin Decorte dit oerverhaal presenteert. Maar tegelijk wil hij het hebben over liefde, en bedenkt daarvoor beklijvende momenten. Eric de Volder mag dan wel pas recent toegetreden zijn tot de galerij van gerenommeerde theatermakers, hij is al heel lang bezig met zijn typisch expressionistisch theater, waarbij hij veelvuldig gebruik maakt van uitvergrote personages en groteske figuren die zwaar geschminkt zijn. Vooral zijn zeer strakke acteurschoreografie maakt zijn producties uniek. Vorig jaar was hij op het festival met Diep in het Bos en kreeg de prijs van de Vlaamse podiumcritici. Dit jaar staat hij er opnieuw, met Regent en Regentes. Deze productie is gebaseerd op een stapeltje brieven van een soldaat aan zijn geliefde. Allebei zijn ze regent in het onderwijs. Door allerlei toevoegingen maakt De Volder van dit verhaal een rake prent van de toenmalige moraal met een hele reeks knipoogjes naar het heden. Een derde bekende in festivalland is Guy Cassiers. In 1999 stond hij er reeds met Rotjoch. In deze aflevering toont hij De Wespenfabriek, die hij maakte voor het Ro-theater in Rotterdam, naar The Wasp Factory van Iain Banks uit 1984. Het boek zorgde van bij de verschijning voor heel wat controverse: vooral het erg harde en directe taalgebruik en het alom aanwezige sadisme van het hoofdpersonage veroorzaakten een serieuze aardschok in de Angelsaksische literatuur. Cuy Cassiers regisseerde deze erg bekijvende productie op basis van een toneelbewerking die hij samen met Gerardjan Rijnders maakte. Steven van Watermeulen kreeg voor zijn vertolking van het hoofdpersonage Tom reeds de Louis dOr. Tom woont samen met zijn vader, een vooraanstaand wetenschapper, op een eiland. In korte scènes verhaalt hij zijn bizarre jeugd. Uiteindelijk blijkt Tom in feite het grootste wetenschappelijke experiment van zijn vader te zijn, en dat niet alleen fysiek, maar ook mentaal. Het verhaal is redelijk schokkend, de acteerprestaties en het hoogtechnologische klank- en videomateriaal zijn dit ook, maar dan door de verbazende kwaliteit. Een voorstelling die u niet zou mogen missen.Josse de Pauw ging pas een aantal dagen na de officiële bekendmaking van de selectie met übung in première, maar op basis van een try-out besliste de jeugdproductiejury de voorstelling toch op te nemen. übung is het verhaal van een stel veertigers die jaarlijks samenkomen. Hun feestweekend ontspoort echter in ongepaste woordenwisselingen en overspelige handelingen. Dat alles is te zien op een groot videoscherm. Op het podium zien we voor elke acteur uit de film een jongere staan die synchroon de grotemensenacteurs van stemmen voorzien. Dat zorgt voor interessante taferelen waarin niet alleen de jongeren volwassenen imiteren, maar waarin ook een intelligent spel wordt gespeeld met theatrale codes zoals de identificatie tussen acteur en publiek. De grote gezelschappen nemen de rol op van een vruchtbare ontmoetingsplek voor derden. Met De Leenane Trilogie heeft Het Toneelhuis een tweede productie op de affiche staan. Ook hier gaat het in feite om een voorstelling die door een oude bekende, Johan Simons van het voormalige Hollandia, is gemaakt. Belangrijk hierbij is echter dat Het Toneelhuis na zijn moeizame start er in slaagt een aantal sterke producties te brengen en daarmee niet alleen door haar omvang, maar ook door haar producten een stuwende kracht aan het worden is. Ook de Brusselse KVS zit op deze golflengte. Ola Mafalaani maakte er een opmerkelijke Macbeth die de individuele toeschouwer binnensleurt in de theatrale actie. Jeugdtheater is belangwekkend in haar totaliteit. Het is de eerste keer dat het theaterfestival zich buigt over theater voor een jong publiek. De organisatie stelt terecht in haar eindrapport dat het jeugdtheater na jaren knokken voor zijn bestaansrecht zich blijvend op de kaart heeft gezet. Er staat ook te lezen dat het in feite geen superjaar was. Het was een jaar van goed gemaakte en min of meer geslaagde voorstellingen. Voorts merkt de jury op dat er nu wel al veel theater wordt gemaakt voor jongeren, maar dat de keuze voor kleine kinderen zeer beperkt is. Toch wist men twee producties te selecteren die de noemer vanaf 9 respectievelijk 10 jaar meekregen. De andere selecties zijn voor + 14-jarigen. De jongste kijker zijn of haar ouders zullen zeker ook gecharmeerd zijn wordt bediend door De dag dat mijn broer niet thuis kwam van Huis aan de Amstel. In deze productie proberen vier kinderen zich de dag dat de jongste van hen stierf weer voor de geest te halen.In Rover, Dronkeman van het Borgerhoutse gezelschap Luxemburg vecht de negenjarige Ondine met al haar verbeeldingskracht tegen de gevoelens van gemis en woede die de scheiding van haar ouders heeft veroorzaakt. Lilith@online van het Gentse Speeltheater/Kopergietery van Eva Bal is een monoloog voor vijf stemmen van Paul Pourveur. Dit verhaal rond onze oermoeder Lilith is vooral aan te raden om de kracht van de tekst.Blauwe Vier uit Antwerpen bewerkte De Karamazovs van Dostojevski, volgens de jury de enige grotezaalproductie voor kinderen van niveau en allure. Het klopt nog altijd dat het beste theater voor een jong publiek kleinschalig van omvang is. Dat heeft veel te maken met de intensere interactie tussen acteur-personage en toeschouwer.Theater vereist een inspanning van de toeschouwer. Het lineaire verhaal wordt vervangen door een zoektocht naar een eigen traject voor de individuele toeschouwer. Dat is duidelijk het geval voor As Long as the world needs a warriors soul van Jan Fabre en Ruigoord deel twee van Carina Molier.Fabres productie laat zich volgens de jury gewillig besmetten en gedraagt zich zelf als een virus. Het is politiek theater dat geen schrik heeft van ambivalentie. Het is het fysieke verhaal van de Ulrike Meinhoff die Fabre bij Dario Fo heeft gevonden. Het werd een vreselijk vleselijke voorstelling doorspekt met geweld, maar ook met vooral sublieme beelden, die reflecteren aan de schilderijen van Jeroen Bosch. Als toeschouwer krijg je de opdracht om doorheen dit in de eerste plaats visuele verhaal je weg te vinden.In Ruigoord deel twee word je als publiek doorheen een huis geloodst. De productie bekritiseert het Big Brother-gegeven en toont het wel en wee van de bewoners op een erg exhibitionistische wijze. De gesprekken en handelingen zijn echter niet zo vrijblijvend als in het televisieprogramma. Omwille van financiële redenen wordt Ruigoord deel twee niet opnieuw getoond tijdens het festival. En de voorstelling van Fabre is enkel te zien in Münster het theaterfestival gaat dit jaar voor het eerst ook naar Duitsland. Dat is een negatief kantje van de nieuwe koers die men wil varen. Het promoten van het Vlaams-Nederlandse theater in het buitenland is dan wel een nobel initiatief, als dat betekent dat er daardoor minder kijkmogelijkheden zijn voor het eigen publiek, kan men maar beter meteen afstappen van dit idee. Zelfs een georganiseerde busverbinding naar Münster is niet voorzien. Het festival doet dit jaar vier plaatsen aan en loopt tot ver in het nieuwe seizoen. Van de oorspronkelijke idee het festival als orgelpunt van het vorige seizoen en feestelijke aankondiging van het nieuwe blijft daardoor steeds minder overeind.De bewogenheid als ultieme weegschaal zorgde voor nog twee andere selecties. De grote Oorlog van Hotel Modern vermelden we hier enkel met naam omdat we de productie niet hebben gezien en het tekstmateriaal erover te vaag is om er uitspraken over te doen. Ten slotte werd de jury nog geraakt door Risquons-Tout van De Tijd. De tekst van Filip van Luchene is interessant, het acteerspel is ook van hoge kwaliteit, maar het geheel was voor mij niet echt beklijvend. Het lijkt er op dat deze productie vooral voor haar tekst is geselecteerd. Er zijn nochtans andere plaatsen waar theaterauteurs in de bloemetjes kunnen worden gezet. Maar ja, persoonlijke bewogenheid kent geen tegenargumentatie.Stefaan VANDELACLUZEHet theaterfestival 2001 van 29 augustus tot 8 september in Gent (inlichtingen en reservatie op 09/267.28.28, fax 09/267.28.38, e-mail tickets@vooruit.be of via www.vooruit.be.) Het theaterfestival in Nederland loopt van 6 tot 16 september in Amsterdam en van 10 tot 23 september in Utrecht en Amersfoort. Van 30 september tot 7 oktober doet de festivalkaravaan het Duitse Münster aan. (Meer inlichtingen via www.theaterfestival.nl of op tel (+31)020/422.64.64.)