Advertentie
Advertentie

Eenvoudige woorden in een dagboek

Niet een politicus, een sportfiguur of een kunstenaar moet doorgaan voor de belangrijkste figuur in de Nederlandse geschiedenis van de twintigste eeuw. Wel een meisje dat op de rand van haar puberteit een dagboek bijhield en nooit ten volle van het leven zou kunnen genieten omdat een ideologie daar anders over beschikte. Anne Frank, geboren in 1929 en omgekomen in het vernietigingskamp van Bergen-Belsen in maart 1945, nauwelijks een maand voor die plek bevrijd zou worden.Een meisje en een ideologie, het lijkt een vreemde tegenstelling. Anne Frank deed zelf weinig om de loop van de geschiedenis te veranderen. Ze schreef een dagboek, dat ze hoopte ooit uit te geven. Ze schreef dat dagboek tussen 1942 en 1944, toen ze in een achterhuis verscholen zat aan de Amsterdamse Prinsengracht, verscholen omdat ze tot een volk behoorde waar de nieuwe Duitse orde het niet op begrepen had. Maar met dat dagboek, dat in 1947 verscheen en sindsdien in zowat elke denkbare taal vertaald werd, levert ze een grotere bijdrage aan de mensenrechten dan eender welke theoreticus ooit heeft gedaan.De familie Frank was niet van adel, bezat geen politieke macht, deed niets buitengewoons. Haar relaas verschilde in de oorlogsperiode zelfs nauwelijks van dat van tienduizenden andere families in Europa. Anne Frank werd in 1929 geboren in het Duitse Frankfurt in het liberaal-joodse gezin van Otto en Edith Frank-Holländer. Haar vader werkte in een bank en diende tijdens de Eerste Wereldoorlog als officier aan het front. Het was een woelige periode van de Europese geschiedenis, in de najaren van de Grote Oorlog.Toen aan het eind van de jaren twintig de economische crisis de Duitse economie en het sociale leven zwaar ondermijnde, werd de macht van allerlei radicale politieke groeperingen steeds groter. Het nationalisme, gevoed door de onvrede om de zware herstelbetalingen die Duitsland moest betalen aan de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog, laaide hoog op. Vooral communisten en nationaal-socialisten kregen veel aanhang bij het volk, ze vochten hun geschillen steeds vaker op straat uit. Democratie werd een leeg begrip.Na de verkiezingen van 1932 werd de NSDAP (National-sozialistische Deutsche Arbeiterpartei) van Adolf Hitler de grootste partij van het land. Haar geüniformeerde stoottroepen beheersten het straatbeeld, joden en andere minderheidsgroepen werd het leven in toenemende mate moeilijk gemaakt. Otto Frank zag het penibele van zijn situatie tijdig in, nam contact op met zakenrelaties in Nederland en verhuisde met zijn vrouw en twee dochters naar Amsterdam. Hij werd er directeur van het Nederlandse Opekta, waarvan het hoofdkwartier in een pand aan de Prinsengracht gehuisvest was. Hij produceerde en verkocht er een geleermiddel voor jambereiding.Het gezin betrok een woning in een nieuwbouwwijk aan het Merwedeplein waar nog meer vluchtelingen uit Duitsland terechtkwamen. Anne en haar oudere zus Margot leerden er snel Nederlands. Ondertussen kreeg het nazisme heel Duitsland in zijn greep: economische heropbouw ging hand in hand met onderdrukking van minderheden, mateloze verering van Hitler en een uitbouw van de militaire kracht. Vanaf 1935 waren er de rassenwetten van kracht: alleen volbloed-Duitsers hadden nog burgerrechten. Al wie niet tot het Arische ras behoorde, liep het risico geïnterneerd en naar kampen gestuurd te worden. Joden moesten samenwonen in de hun toegewezen stadswijken, verstoken van contact met niet-joden.Begin november 1938, na de zogenaamde Kristallnacht zo genoemd omdat de ruiten van veel joodse winkels en kantoren ingegooid werden , vluchtten nog meer joden naar het buitenland, ook al hielden veel landen hun grenzen voor hen gesloten. Met de inval in Polen in september 1939 begon de Tweede Wereldoorlog. Op 10 mei 1940 was Nederland aan de beurt, dat geen partij was voor de Duitse oorlogsmachine. Op 16 mei trok het Duitse leger Amsterdam binnen. De jodenwetten werden er ook van toepassing. Otto Frank moest de leiding van zijn bedrijf afstaan aan een collega, maar bleef er actief bezig. De bevolking probeerde met de bezetting te leven, sommigen hielpen de joden maar de meesten bleven passief.Op 20 januari 1942 werkten hoge nazi-functionarissen tijdens de Wannseeconferentie aan een definitieve regeling van het joodse vraagstuk. Het programma van Endlösung moest alle joden uit de bezette gebieden naar vernietigingskampen brengen. Met een enkele handtekening op een stapel officiële formulieren werd het lot van miljoenen mensen in Europa bezegeld. Ze dienden van de aardbodem te verdwijnen. Geen enkele reden kan hiervoor aanvaardbaar zijn, maar hier gebeurde het op irrationele gronden, op basis van raciale en culturele verschillen.Op 12 juni 1942 kreeg Anne voor haar verjaardag een dagboek cadeau. Op 5 juli moest haar zus Margot, die drie jaar ouder was dan zij, zich bij de SS melden. Otto Frank had dan al enige tijd voorbereidingen getroffen om onder te kunnen duiken. Daarvoor had hij een leegstaand pand achter zijn bedrijf in gereedheid gebracht. De dag na Margots oproep verhuisde het hele gezin daarheen. Alleen enkele naaste medewerkers waren van de schuilplaats op de hoogte. Zij voorzagen het gezin van voedsel, kleren en boeken, en bleven hun enige contact met de buitenwereld. Later kregen de onderduikers gezelschap van de familie Van Pels, die in 1937 uit Osnabrück was gevlucht. Hermann van Pels werd na zijn aankomst in Amsterdam de compagnon van Otto Frank in de zaak. Ook Fritz Pfeffer, de oom van Anne die in 1938 uit Duitsland vluchtte, kwam in het Achterhuis terecht.Het dagboek van Anne werd de getuige van de onderduiking. Toen dit boek vol was, gebruikte ze alles waar ze maar op kon schrijven om haar gedachten kwijt te raken: kasboeken, schriften en losse vellen papier. Ze wist zich geboren als schrijfster, wilde na de oorlog journaliste worden, wilde dan haar dagboek uitgeven. Voor haar was schrijven de enige manier om buiten de bekrompen ruimte te treden waarin ze opgesloten zat. Het fijnste van alles vind ik nog dat ik dat wat ik denk en voel tenminste nog op kan schrijven, anders zou ik compleet stikken, schreef ze.Op 1 augustus schreef ze de laatste keer in haar dagboek. Op 4 augustus vielen leden van de Sicherheidsdienst het Achterhuis binnen en arresteerden iedereen. Wie hen heeft verraden, is nooit achterhaald. Hoewel alles uit de kamers verwijderd werd, slaagden de helpers van de onderduikers erin de dagboeken van Anne te redden. De families Frank en Van Pels werden naar het Nederlandse kamp Westerbork gevoerd, vanwaar ze op 3 september 1944 op transport gingen naar Duitsland. Het was het allerlaatste transport uit dit kamp.Vanuit Nederland kwamen de onderduikers in verscheidene kampen terecht. Op Otto Frank na kwamen zij allemaal om het leven, door ontbering, ziekte of vergassing. Margot Frank stierf einde maart 1945 in Bergen-Belsen aan tyfus, haar zus Anne volgde haar enkele dagen later. Hadden ze enkele weken langer geleefd, dan waren ze bevrijd. Otto Frank overleefde het kamp, hij werd eind januari 1945 door de Russen bevrijd. Op 3 juni bereikte hij, na veel omzwervingen, Amsterdam, waar hij de vroegere helpers opzocht, die de oorlog overleefden. Hij wist dat zijn vrouw dood was, maar pas twee maanden later vernam hij de dood van zijn dochters. Hij kreeg het dagboek van Anne in handen, dat voor het eerst in 1947 verscheen.De weerklank was enorm: vertaald in 55 talen, 20 miljoen exemplaren verkocht, bewerkt voor toneel, televisie en film. De naam van Anne Frank werd over de hele wereld een begrip, straten en scholen werden naar haar genoemd. In 1960 werd het Achterhuis opengesteld als museum. In 1980 overleed Otto Frank, hij was dan negentig. Tot het laatst hield hij zich bezig met het dagboek van zijn dochter, en spande hij processen aan tegen wie de echtheid ervan in twijfel trok. Het belet niet dat vijftig jaar later nationalisme en racisme deel uitmaken van het gedachtengoed van grote groepen mensen.Een bezoek aan het Anne Frank Huis is ontnuchterend. In de kleine kamers, waar de verlichting tot een claustrofobisch minimum is beperkt en de ramen zijn afgeschermd, grijpt de verdrukking de bezoeker naar de keel. Wie hier leefde en toch nog in de uiteindelijke goedheid van de mens bleef geloven, zoals Anne deed, moest geboren zijn met een optimisme dat wonderen kan doen. De kamers in het huis zijn kaal, er staan geen meubels, alleen hier en daar een bescheiden vitrinekastje met een boek, een klein voorwerp, een document. Op andere plaatsen is er ruimte voor een korte videopresentatie. Stukken van de originele muur van Annes kamer bleven bewaard, met de fotos uit tijdschriften die ze erop plakte om de boel wat levendiger te maken, en de potloodstrepen die de grootte van de kinderen bijhielden, allemaal hiërogliefen uit een tijd toen de meeste bezoekers van dit pand nog niet geboren waren.Hier worden oorlog en bezetting niet in kaart gebracht door middel van heroïsche symbolen, maar met zo goed als niets. Net die spaarzaamheid is aangrijpend. Dat een tienermeisje in deze omgeving de ontroerendste zinnen van de eeuw neerschreef, laat een groot talent vermoeden waarschijnlijk zou zij een schrijfster zijn geworden of een journaliste, maar dan zou ze nooit meer iets hebben kunnen schrijven als haar dagboeken. Overdag was ze er getuige van hoe joden, die niet konden of wilden onderduiken, door de Duitsers afgevoerd worden. Talloze vrienden en kennissen zijn weg naar een vreselijk doel, schreef ze dan.De extreme levensomstandigheden die ze ervoer op het moment dat ze er het meest nood aan had zich te kunnen ontplooien, moeten haar ertoe gebracht hebben die ontplooiing in zichzelf te vinden. Dat werd het schrijven voor haar. Ik wil van nut of plezier zijn voor de mensen, schreef ze op 25 maart 1944. En daarom ben ik God zo dankbaar dat hij me bij mn geboorte al een mogelijkheid heeft meegegeven om te schrijven, dus om uit te drukken alles wat in me is!Geschiedenis wordt hier levend: niet alleen de biografie van Anne en haar familie, maar ook de achtergronden omtrent het nazisme en de blijvende dreiging van onverdraagzaamheid en nationalisme. O, waarom zijn de mensen zo gek?, schreef Anne in haar dagboek, toen ze overdacht dat oorlog en verspilling in haar tijd zoveel prominenter aanwezig waren dan vrede en wederzijds begrip. De vraag is nog altijd niet beantwoord. Geen enkele bezoeker van het Anne Frank Huis stapt onbekommerd weer het daglicht in, na een ervaring die meer toevoegt aan de bewustwording omtrent verdraagzaamheid dan eender welk boek of film. Eén enkele Anne Frank ontroert ons meer dan de ontelbaren die net zo leden als zij, maar wier beeld in de schaduw is gebleven, schreef de Italiaanse schrijver Primo Levy, een overlevende van de vernietigingskampen. Misschien moet dat ook zo zijn: als we het leed van alle mensen moesten en konden mee-lijden, zouden we niet kunnen leven. GELAnne Frank Huis. Prinsengracht 263, Amsterdam. Open van9 tot 19 uur (van 1 april tot1 september van 9 tot 21 uur). Toegangsprijs: volwassenen betalen 10 gulden, kinderen tussen 10 en 17 jaar: 5 gulden, onder de 10 jaar is de toegang gratis. Tel.: 0031-20/55.67.100.