Advertentie
Advertentie

François-Joseph Navez, hekkensluiter van het neoclassicisme

Enkele jaren terug kon men in een memorabele tentoonstelling over Belgisch neoclassicisme in het Museum van Elsene zien hoe diep deze stijl zich van het land van Rubens en Teniers had meester gemaakt. François-Joseph Navez (1787 - 1869), samen met Paelinck (1781 1839) een van de succesrijkste beoefenaars van de stijl, krijgt nu in Charleroi (de stad waar hij geboren werd) een uiterst interessante tentoonstelling.Navez studeerde in Brussel bij oud-studenten van Jacques-Louis David, de bekendste Franse neoklassieke schilder, en trok daarna naar Parijs om bij de meester zelf in de leer te gaan. Hij geraakte nooit meer uit de ban van de aanvoerder van het Franse neoclassicisme. Navez schijnt tot hem veroordeeld als David zelf zijn laatste jaren als balling in Brussel doorbrengt, om er, in een huis achter de Muntschouwburg, zijn neoklassieke oeuvre met enkele onwaarschijnlijke werken te besluiten. Maar eerst reist Navez nog als beursstudent naar Rome (1817-1821) en heeft hij daar een ervaring van arcadisch levensgeluk. Een referentie die obsederend en verlammend zal doorwerken.Terug in Brussel begint hij aan een succesrijke carrière, gebaseerd op misverstanden. Navez wordt bekend met allegorische stukken, maar die reputatie brengt hem alleen klanten die zich laten portretteren. Dat hij daar aandoenlijk goed in is, verandert niets aan het feit dat hij het zoals ieder ambitieus schilder - als louter broodwinning minacht. Navez is beslist niet de enige die de dubbelzinnigheid van de burgerij verscheurd tussen familie (dus portret) en hogere ambitie (dus cultuur) niet sportief exploiteert, maar als kwelling ondergaat. Onder het Hollandse regime had hij zijn grootste artistieke en mondaine successen. Maar in zijn beelden zien we geen spoor van die kortstondige hereniging, geen stadsgezicht, geen landschap, geen beelden van industrialisering. Navez wereld begint en eindigt in zijn atelier. De gevechten in Brussel van 1830 maakt hij vanuit zijn nieuw gebouwde huis aan de Koningsstraat nog tussen velden en weiden mee op de eerste rij. Geen haar op zijn hoofd dat er aan denkt een reputatie als patriot te verwerven. Oostenrijks, Frans, Nederlands onderdaan wat maakt het hem uit. Niet alleen als mens, vooral als kunstenaar kon hij met deze geschiedenis niets beginnen. Neoclassicisme is geen reportagestijl, maar een manier om zich aan anekdotiek, expressie en particulariteit te onttrekken. De ideale schoonheid die Navez als neoclassicist zoekt, is zonder attributen, zonder kwalificaties: ze is sereen, rustig, onttrokken aan drama, maar dus ook zonder identiteit. De kunst is uitdrukkingloos mooie maskers, strak gespannen, leeg en onverschillig. De figuren kijken ons opvallend aan, maar er valt weinig of niets te zien in deze blikken. Ze staren als een sfinx die zijn raadsel vergeten is. Kortom, de figuren zien er ronduit dom uit, saaie schoonheden, porseleinen popjes. Vreemd hoe Navez wiens lot het is hekkensluiter te zijn van het neoklassieke avontuur de gedroomde kunst der ideeën uit zijn handen voelt glippen tot een kunst zonder enig idee. Heel de literaire en intellectuele cultuur die het neoclassicisme voedt, mist Navez. De ideeën der Verlichting die David hebben geleid, hebben aan geldigheid ingeboet. Ook dat verklaart waarom Navez figuren zo steriel zijn, zn scenische arrangementen zo stroef. Hij mist zin voor conflict en dramatiek zo sterk aanwezig bij David. Navez is geen verteller. De neoklassieke stijl is bij hem geen kunst van ideeën meer, maar een techniek van de herinnering. De extreme stilering maakt droombeelden die zijn verblijf in Rome vasthouden en recycleren. Zijn Italiaanse taferelen en hij ziet zowat alles in die termen zijn een grafmonument voor een onverwerkt verlangen. Naarmate zijn verblijf in Brussel langer duurt hij zal nooit terugkeren naar Rome krijgt het ideaal een twijfelachtiger statuut. Het verleden wordt onwerkelijk en verdunt steeds verder.Had hij er succes mee? Amper. Deze gevestigde schilder met een schilderschool voor heren (op de eerste) en voor dames (op de tweede) verdieping - kent een wankel succes. Tot 1830 heerst het neoclassicisme, maar zelfs dan met gemengde gevoelens. Een groot schilder, dat erkende men, maar waarom zo on-Vlaams, waarom zo veraf van Rubens? Na 1830 komt de reputatie, maar ook de inspiratie van Navez in stormgebied. De piepjonge natie zoekt haar grondslagen in de geschiedenis van steden en kunsten. Anekdotes alom, vooral de nationale geschiedenis moet fors veel gevoelens en drama laten zien! Geschilderd à la Rubens, met vlees en bloed, niet onderkoeld als Ingres of David. Maar Navez komt uit een andere tijd. Hij is striptekenaar noch fotograaf. De Belgische burger wil iets solide en begrijpt dat de neoklassieke stijl wel de indruk van stevigheid geeft, maar zeer onsolide is. Merkwaardig dat uitgerekend deze school, die als geen andere het algemene ten koste van het particuliere wil uitbeelden, virtuoos blijkt in het portret. In Charleroi is het onvolprezen groepsportret van de familie De Hemptinne (1816) afkomstig uit het Louvre - een hoogtepunt. Wat een warme lezing van mensen en hun intieme verhouding, wat een helder en positief beeld van de mens in zijn familiale, niet in zijn politieke rol. Het is natuurlijk wel een provinciale familie - men ziet een Ingres niet zo gauw een dergelijke hulde aan de echtelijkheid brengen maar ook in het Duitse neoclassicisme vindt men enkele groepsbeelden die eenzelfde intelligentie van het familiale laten zien.Het werk van Navez is een fascinerende kijk in het hart van de jonge bourgeoisie. Zijn werk heeft nog het parfum van de 18de eeuw, zijn wereld is niet aangetast door het romantische cynisme van de nationaliteiten. Zijn burgers ziet hij eerder met het moreel van een Stendhal-figuur, dan met dat van een Balzac-personage. Zijn burgerij is elitair, maar ook genereus. Zijn onvermogen om na 1830 patriottisch te schilderen en dus de snelheid waarmee hij vergeten wordt heeft daar alles mee te maken. Met enige goede wil zie je in de doeken van Navez het twijfelachtige neoklassieke ideaal toch even nawerken als een opwekkende melodie veraf van de schelle dissonanten van het latere burgerlijk realisme dat hem radicaal vreemd bleef. DLFrançois-Joseph Navez,La nostalgie de lItalie, Musée des Beaux-Arts, Charleroi,tot 20 februari, tel.: 071/86.11.36.