Advertentie
Advertentie

Freud of de ultieme vadermoord

Tot eind januari loopt in Wenen Freud: Conflict and Culture, een tentoonstelling die in de VS veel inkt deed vloeien. Honderd jaar na datum probeerden de collegas een vadermoord uit op Freud. Maar de icoon van de psychoanalyse arriveerde ongehavend in zijn geboortestad.Honderd jaar geleden werd in Wenen Freuds Die Traumdeutung gepubliceerd, een standaardwerk dat het begin markeert van de moderne psychoanalyse. Rudimentair samengevat heerste tot eind de negentiende eeuw de overtuiging dat de mens alleen mentaal ziek of gezond kon zijn en de grijze zone daar tussen was het domein van de psychopathologie. Freud had de theorie ontwikkeld dat de mens dreef op impulsen die niet door de rede te verklaren waren maar wel door het onderbewuste en die dus irrationeel waren.In 1882 was de 26-jarige Sigmund Freud na zijn studies in de medicijnen een gewone internist-neuroloog geworden bij het Algemeines Krankenhaus in Wenen, maar ambitieus als hij was solliciteerde hij in 1885 aan de Universiteit als privaat-docent, waardoor hij een praktijk kon beginnen en tegelijk onderzoekswerk kon doen. Freud zou trouwen met Martha Bernays en hij wou een beetje meer status verwerven.Beroemd is zijn onderzoek naar de effecten van cocaïne in de heelkunde, een voetnoot in zijn carrière, want zoals wij weten was het er Freud van meet af aan om te doen de psychologie nieuwe fundamenten te verschaffen. Door toedoen van Josef Breuer krijgt Freud weet van het bestaan van Anna O. die aan zware hysterische symptomen leed. Dat leidt tot het inzicht dat neuroses een seksuele duiding en achtergrond kunnen hebben. Maar Freud gaat in de publicaties daaromtrent zo snel van stapel dat zijn critici vrij spel krijgen. De doorbraak komt met zijn Die Traumdeutung.Bij leven en welzijn zorgde Freud voor commotie en polemiek in de academische wereld en honderd jaar later is dat nog altijd zo. Blijkbaar heeft men Freud nog altijd niet vergeven dat hij het onderbewuste probeerde te duiden, het Oedipuscomplex uitvond en ons verloste van de illusie dat kinderen tot het bereiken van de jaren van verstand seksloos door het leven gaan.Dat er in de kranten nog af en toe eens een polemiekje opduikt, kan nog gezien worden als een bewijs van populariteit of ten minste als bewijs dat Freud een icoon is in de psychoanalyse en het collectieve bewustzijn. Toen de Library of Congress in Washington in 1994 echter het voornemen te kennen gaf een tentoonstelling te wijden aan Sigmund Freud op basis van de manuscripten die de instelling bewaarde, werd er vijf jaar lang gepolemiseerd alvorens de tentoonstelling van start kon gaan. Even nog had men kunnen denken dat er documenten waren die te confidentieel waren en door de erven van betrokken personen-patiënten gewraakt waren. In juli 1995 verscheen in de kranten een petitie van wetenschappers die vonden dat de tentoonstelling niet louter retrospectief kon zijn maar ook een kritische analyse moest geven van Freud, in het licht van de huidige ontwikkelingen in de psychiatrie. De Freud bashers, zoals ze al snel genoemd werden, dachten dat een tentoonstelling over Freud gewoon een onversneden hommage zou zijn aan het establishment van de zielenknijpers dat dringend zijn blazoen moest oppoetsen. Een dergelijke operatie financieren met belastinggeld en het imprimatur van de Library of Congress meegeven, neen, dat kon niet. Dan kon je evengoed een retrospectieve organiseren over R.J. Reynolds & Company en de geschiedenis van de tabak, vonden zij.De Library stelde de tentoonstelling steeds verder uit, zogezegd wegens tegenvallers in het verzamelen van de nodige fondsen. Ze bood de critici zelfs de kans een video te maken die tijdens de tentoonstelling te zien zou zijn, plus een plaatsje in de catalogus en een zitje in het advisory committee.Dat de psychiatrie, of liever dat de praktijk van de psychoanalisten in de VS in crisis is, valt niet te ontkennen. De boom van de jaren vijftig en zestig werd gevolgd door een proliferatie van alternatieve therapieën, te vergelijken met de groei van de alternatieve religies en sektes. Maar of dat een voldoende reden was om Freud te censureren en een tentoonstelling over zijn leven en werk ter discussie te stellen, dat raakte dan weer aan het recht op de vrije meningsuiting. En in dat ingewikkelde kluwen van argumentaties pro en contra kwam de tentoonstelling er toch, in oktober 1998. Ze is nu nog te zien in de Oostenrijkse nationale bibliotheek in Wenen. Of het aan de voorafgaande polemieken ligt, durven we alleen vermoeden, maar het is een tentoonstelling die gemaakt is voor een beetje ingewijden: didactisch, educatief en zeer sober. Wie het Aurum van de nationale bibliotheek in Wenen binnenloopt voelt zich als een televisiekijker die na elf uur s avonds een cultuurprogramma bekijkt op de openbare omroep. Terwijl de hordes zich in Wenen naar de musical van Mozart reppen sijpelen de adepten, bewonderaars van overal ter wereld druppelsgewijs de bibliotheek binnen. The Library of Congress bezit het grootste Freud-archief ter wereld: je leest over zijn schouder mee in zijn drukke correspondentie. Die gaat van de brieven aan zijn verloofde waarin hij zich zijn abstinentie beklaagt in afwachting van het huwelijk, tot zijn memoires. Ter verluchting heeft men een videocompilatie gemaakt uit Hollywoodfilms waarin de Freud-technieken met hypnose, couch-analyse, droomsequensen en associatieve proeven (het reageren op bepaalde steekwoorden) op het witte doek vereeuwigd werden.Voor de tentoonstelling werd samengewerkt met het Sigmund Freud Museum in Wenen en het Freud Museum in Londen. Freud week als jood uit naar Londen in 1938, een jaar voor zijn dood. De authentieke sofa waarop zijn patiënten hun diepste zielenroerselen prijsgaven, staat nog altijd in het huis dat hij toen betrok op Maresfield Gardens, 20. De sofa die meereist met de tentoonstelling is een reconstructie, maar met een originele sprei er overheen en daarnaast nog een paar parafernalia. Freud was een verzamelaar van alles en nog wat (onder andere van grappen).De tentoonstelling is samengesteld uit drie delen en is chronologisch opgebouwd: eerst komen zijn vroegste jaren aan bod als neuroloog. Freud ontmoet de wetenschappers die hem zullen beïnvloeden en op het spoor zetten van zijn theorie. In het tweede deel staat zijn psychoanalytische theorie centraal. Freud probeert significatieve elementen uit het dagelijkse leven te duiden: de droom, de grap, de verspreking. Het zijn voor hem emanaties van de individuele psyche en het onderbewustzijn. Daarnaast worden enkele van zijn beroemde patiënten en hun behandeling in beeld gebracht. In het derde luik wordt getoond hoe Freud zijn interpretatie van de individuele psyche ook gebruikt om sociale en culturele fenomenen te duiden.Het ware avontuur is natuurlijk de pelgrimage naar het Sigmund Freud Museum aan de Berggasse 19, waar ooit het kabinet van Freud gevestigd was. Er overvalt de bezoeker altijd een soort gegniffel als hij nog altijd bij dokter Freud kan aanbellen en er nog open gedaan wordt ook. Op de eerste verdieping betrok Freud een appartement met veranda dat hij in juni 1938 verliet om via Parijs naar Londen uit te wijken. Het verblijf aan Berggasse is een bescheiden optrekje. Het Sigmund Freud Gesellschaft is er in 1971 in geslaagd het appartement opnieuw te laten inrichten. Met de spullen die Freuds dochter Anna geschonken heeft is er een soort reconstructie van een aantal woonruimtes en het kabinet van Anna Freud ondergebracht. Maar in eerste instantie is het museum een ontmoetingsplaats voor de Freud-vorsers met een behoorlijke bibliotheek en een deel van het Freud-archief. Zowel in het Sigmund Freud Museum als in de bioscoop is er in januari een speciale filmhommage geprogrammeerd. De link tussen Freud en de film leek vanzelfsprekend, omdat de psychoanalyse juist een nieuwe relatie introduceerde tussen de moderne mens en zichzelf. Noem het projectie als u wil, maar de geschiedenis van de film en de analyse vallen ongeveer samen. De film grossiert in de verbeelding, speelt graag in op droombeelden, gebruikt associatieve technieken, oedipale situaties en heel traumatische constellaties.Dat elementen van de psychoanalyse vertaald werden in de film spreekt vanzelf, maar filmdocumenten over dat metier en de vertegenwoordigers ervan zijn eerder zeldzaam. De Amerikaanse psychiater Philip R. Lehrman kwam in 1928 naar Wenen om er zijn studies te voltooien en in zijn bagage zat een 16 mm camera waarmee hij vaak bij de Freuds aan huis kwam. Hij filmt zijn ontmoetingen met Freud, Wilhelm Reich en andere markante getuigen van de bloei en de groei van de psychoanalytische school van Wenen. Wat vakantiesouvenirs leken bleek achteraf schitterend materiaal om een epoque te reconstrueren en een beeld te geven van een pionierstijd. De film wordt in het museum doorlopend geprojecteerd.Van 21 tot 27 januari loopt in de Vitov-Kino een klein filmfestival onder de titel Desire to look, psychoanalysis in films. Het is een bloemlezing van kortfilms die tonen hoe de psychoanalyse ingang vond en onthaald werd, aangevuld met een reeks van klassiekers uit de Amerikaanse cinema van de jaren veertig en vijftig.De ongemene kracht van Freud, behalve dat hij dan net als Picasso een icoonfiguur is, schuilt in de simpele maar revolutionaire manier waarop hij de grenzen van het menselijke denken verlegde, uitgerekend op een domein waar de mens en zijn ingewikkeld functioneren centraal stonden. Freud heeft onder ander een aantal begrippen geïntroduceerd die ondertussen gemeengoed geworden zijn. Alleen al het feit dat zijn Amerikaanse collegas honderd jaar na datum alsnog een vadermoord uitprobeerden op Freud mag voor zich spreken, of zou het hier gaan om een typisch geval van verdringing? GSSigmund Freud: Conflict and Culture loopt nog tot 6 februari in de nationale bibliotheek, Josefplatz 1, 1010 Wenen. De tentoonstelling rond de film Sigmund Freud, His Family and Colleagues loopt in het Freud Museum, Berggasse 19, 1090 Wenen, e-mail: freud-museum@t0.or.at, website: http://freud.t0.or.at/