Inmiddels in Oostenrijk

Hoe sterk kan een populistische leider worden? Jörg Haider, de voorman van de extreem rechtse FPÖ, verkende limieten. En die bleken beperkt. De Oostenrijkse parlementsverkiezingen leren alvast dat de modale burger zich niets aan zijn oor laat naaien. Van politici verwacht men duidelijke ideeën, die vervolgens ook nog eens worden uitgevoerd. Het eerste is simpel, het tweede daarentegen niet.Voor Haider en de zijnen werden de verkiezingen een afstraffing. De FPÖ verschrompelde tot een partijtje dat nauwelijks groter is dan de Oostenrijkse groenen. En in Oostenrijk zijn de groenen nu eenmaal niet populair. Haider zelf ligt aan de basis van de smadelijke nederlaag die zijn partij leed. Onder internationale druk trok hij zich terug in de politiek veilige post van gouverneur van Karinthië. Daardoor bleef Haider uit beeld bij de Oostenrijkse politiek en kon het land zich na een zekere afzondering opnieuw integreren in Europa. Maar Haider bleef zijn partij manipuleren en misbruiken voor de eigen agenda. Een reeks wissels van de macht met onmachtige figuren vielen de FPÖ ten deel.Haider zelf maakte het nog een beetje moeilijker door meermaals op bezoek te gaan bij de Iraakse leider Saddam Hoessein. Bizar eigenlijk. Want Haider staat ook voor een hard anti-immigratiebeleid. Zelfs de voorgenomen uitbreiding van de EU is er teveel aan. Haider wil niet weten van de voormalige Oostbloklanden, maar valt blijkbaar wel voor de dictator in Bagdad. Hij deelt die sympathie voor Saddam overigens met de al even rechtse en extreme leider Jean-Marie le Pen. De Franse frontman van Front National verspreidde in het voorjaar zelfs propaganda waarin Saddam een prominente rol speelt.Een beetje vreemd dat zowel Haider als Le Pen hun voorkeur voor Saddam Hoessein nauwelijks verbergt. Wat speelt is meer een afkeer van de Amerikanen en het globalisme dan ideologische overeenkomsten. Saddam is tot nader order nog altijd een moslim en dat ligt voor de betrokken heren niet echt gemakkelijk.Het plat politieke opportunisme van Haider werd vorige zondag in ieder geval serieus afgestraft. De huidige, en vermoedelijk toekomstige kanselier, Wolfgang Schüssel, haalde een riante zege. Met meer dan 42 procent van de stemmen is zijn conservatieve ÖVP nooit zo groot geweest. De vraag is welke prijs de kleine tovenaar van Wenen heeft moeten betalen voor deze overwinning. En hoe het verder moet.Schüssel pakte uit met een politiek erg bekende strategie, namelijk de vijand aan de borst drukken tot hij in ademnood komt. In de jaren tachtig is dat trucje al eens vertoond in Frankrijk. De toenmalige Franse president François Mitterrand had nu eenmaal de communistische partij nodig om een meerderheid te halen. Dus knuffelde hij de toen nog vrij radicale en Moskou-gezinde PCF in die mate dat ze iedere politieke impact verloren. Een decennium later zou premier Lionel Jospin overigens dezelfde truc nog eens overdoen. De Franse communistische partij is heden ten dage op sterven na dood.Schüssel slaagde erin de FPÖ dood te knuffelen. Het thema van veiligheid en illegale asielzoekers past immers perfect in het discours van zijn politieke partij. De vaststelling is inmiddels dat de conservatieve partijen overal in Europa de macht grijpen. Enkel Duitsland en Zweden vormen nog een uitzondering. Schüssel slaagde erin de FPÖ te minimaliseren, maar niet om ze te doen verdwijnen, en daar zit het probleem.OnzekerheidDe vorming van de Oostenrijkse regering is niet eenvoudig. Noch de sociaal-democraten noch de groenen hebben veel zin om zich te verbinden met de ÖVP. Dus blijft de partner de partij van Haider. En dat weet Haider maar al te best. Op maandag nam hij op een haast dramatische wijze afscheid van de politiek, om op dinsdag doodleuk weer op te dagen. Nu pookt hij weer de gesprekken aan tussen de FPÖ en de ÖVP. Schüssel zit andermaal met een dilemma: ofwel doorgaan met de vrienden van FPÖ of toch maar zoeken naar een vergelijk met de sociaal-democraten om een grote coalitie af te sluiten. Het is geen gemakkelijke keuze, wat nog maar eens bewijst dat een verkiezing winnen niet meteen een blanco cheque voor succes is.Wat opvalt is dat in Europa de onzekerheid nu totaal is. Nog geen vijf jaar geleden was er sprake van een rode golf in Europa, en de sociaal-democraten leken stevig verankerd in de macht. Maar dat beeld is compleet veranderd. De kiezer zelf lijkt steeds meer op zoek naar iets dat veiligheid heet. Veiligheid op alle gebieden, sociaal, economisch en ook gewoon in het dagelijkse leven. De aanslagen van elf september 2001 hebben de zogenaamde politieke correctheid radicaal overboord gegooid. Fors en hard optreden mag weer. Meer nog, de burger lijkt erom te vragen.Het moeilijke in de hele discussie om meer veiligheid en minder terreur in al zijn vormen is dat de clichés elkaar verdringen. Naar analogie met de VS wordt een simpel vijandsbeeld gecreëerd dat gemakkelijk wordt gehanteerd. En merkwaardig genoeg ontstaat zo een grote paradox, waar veel politiek personeel met een grote boog omheen zeilt.De vrijheid van het individu scoort in alle liberale, conservatieve ideeën. De zelfwerkzaamheid en het risico nemen zijn een dogmatisch gegeven in deze ideologie. Merkwaardig genoeg is om die individuele vrijheid te beschermen een grotere inmenging van de staat blijkbaar onvermijdelijk. In de VS is inmiddels een superministerie voor Binnenlandse Veiligheid opgericht. Daarnaast bepaalt een wet dat alle telefoon-, fax- en e-mailverkeer afgeluisterd mag worden. In het belang van de veiligheid natuurlijk. Om de samenzweringen tegen de democratie te ontdekken. Het doet verrassend Oost-Duits aan. De Stasi-zaliger nam ieder gesprek in de voormalige DDR op. Gevolg was een hopeloze stapel banden die nooit werden beluisterd. Dat is ook een beetje het probleem van de VS. Wereldwijd afluisteren is mogelijk, maar menselijk onhaalbaar. De gesprekken tussen de daders van elf september verdwenen in een onoverzichtelijke hoop. Met de uitgebreide bevoegdheden dreigt dat nog een stukje meer te worden.De kracht van de conservatieven in Europa, en ook in de VS, is dat ze gewoonweg inspelen op de onzekerheid van de bevolking. De nood aan geborgenheid is nu eenmaal zeer menselijk. Dat blijkt nog eens uit de uitslag van de Oostenrijkse verkiezingen. Aangezien een clownesk figuur als Haider niet langer geloofwaardig is, wordt een saaie man als Schüssel plots een baken. Het is hetzelfde fenomeen als in Nederland waar een spitante Pim Fortuyn uiteindelijk ingeruild wordt voor een saaie kopie van Harry Potter.De verkiezingen in Oostenrijk leren vooral dat de nultolerantie langzamerhand de norm wordt. Kanselier Schüssel mag dan nog pleiten voor een groter Europa, de gastvrijheid voor asielzoekers zal zeker niet toenemen, integendeel. De angst voor het vreemde en het onbekende overheersen het politiek discours, niet alleen in Karinthië, maar in heel Europa. Het is wellicht het besef dat de verworven rijkdom ook niet eeuwig is en dat er veel te verliezen valt. Die angst voedt het conservatisme en zelfs de onverdraagzaamheid.Enkel moedige politici kunnen dat doorbreken. Ze moeten op zoek naar een nieuw sociaal contract om de interne en externe tegenstellingen die onze maatschappij bedreigen, op te lossen. Dat is geen eenvoudige taak. Tot nader order hebben mislukte skileraren zoals Jörg Haider een veel eenvoudiger discours dat onmiddellijk aanslaat. Bovendien worden ze in alle stilte gesteund door aanvaardbare krijtstreeppakjes als Wolfgang Schüssel. In een wereld die absoluut het conflict zoekt, tussen west en oost, tussen christelijk en islamitisch, tussen vrijheid en gebondenheid, blijven eenvoudige boodschappen de bovenhand halen. En dat is niet echt een vrolijk vooruitzicht.