Advertentie
Advertentie

Joden in Antwerpen

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het voor joden in België veiliger dan in Nederland. Terwijl slechts 35.000 van de 140.000 joden in Nederland overleefden, waren er dat in België 61.000 op 85.000, of 72 procent. Een halve eeuw lang trok men daaruit de conclusie dat de bevolking en de overheden in ons land meer deden voor de joden dan in Nederland. Jan de Volder en Lieve Wouters nuanceerden in 1999 al die stelling. De twee behandelen de joodse aanwezigheid in Antwerpen van de 13de eeuw tot 1945. Zij betoogden dat tijdens de Tweede Wereldoorlog 67 procent van de Antwerpse joden weggevoerd werden, terwijl dat in andere steden rond de 37 procent lag. Verklaringen zochten ze in het mogelijke opzet van de Duitsers om het Germaanse Vlaanderen jodenvrij te maken. En ze verwezen ook naar het meer geconcentreerd wonen en de kleinere integratie, het sterkere racisme, de slappere houding van de lokale kerk en zeker van het stadsbestuur. De twee auteurs lieten verder negen Antwerpse getuigen of overlevenden aan het woord, onder anderen Louis Davids, die gered werd door katholieken. En de toon van hun werk bleef sereen.De historicus Lieven Saerens veroorzaakte meer opschudding door in zijn proefschrift de schuld voor die hogere deportatiecijfers niet bij de Duitsers, maar bij een groot aantal Antwerpenaars te leggen. Saerens vond al vóór de oorlog antisemieten in kringen van Belgisch-nationalisten en minder bij de verdraagzamere Vlaams-nationalisten. Vele gezagsdragers bleven passief en vele omstanders zwegen toen ze de wandaden zagen gebeuren. Vooral het Antwerps politiecorps moet het ontgelden: het zou actief meegewerkt hebben bij de razzias. En het stadsbestuur wist dat, maar wilde geen conflict uitlokken met de bezetter. De rechtvaardigen - zij die hun leven op het spel zetten door joden te helpen - krijgen van Saerens een eresaluut. De studie van Saerens is imposant: ze overkoepelt de periode van 1880 tot 1945, ze onderzoekt de houding van allerlei media, schrijvers, cultuurverenigingen, partijen , instanties en pro-Duitse organisaties in alle fasen van dat tijdperk en vooral in de zachte jaren twintig, de harde jaren dertig en de ongenadige oorlogstijd. Hij toont ook de diverse etappes aan in de steeds radicalere anti-joodse politiek. Talrijke originele fotos, karikaturen, tabellen, kaarten en citaten zorgen ervoor dat leraren geschiedenis er eindeloos uit kunnen putten voor hun lessen over hedendaagse en Belgische geschiedenis.Saerens kreeg ook kritiek te verduren, zelfs uit joodse hoek, met name van joden die overleefden dank zij edelmoedige medeburgers. De bezetter kon in Antwerpen veel makkelijker joden oppakken dan in Brussel, Gent, Oostende, Luik of Charleroi, omdat ze in de havenstad meer in gemeenschappen bij elkaar woonden en zich minder integreerden in de lokale bevolking. Saerens schreef een briljant werk. Maar door zijn omvang, zijn bijna angstaanjagend notenapparaat - 82 bladzijden in minuscule lettertjes - en zijn bijzonder grondige aanpak lijkt het voorbestemd voor professionele historici en voor wetenschappelijke bibliotheken. Het register is helaas beperkt tot persoonsnamen. JAJan de Volder & Lieve Wouters - Van binnen weent mijn hart.De vervolging van de Antwerpse joden - 1999, Standaard Uitgeverij, 147 blz.,695 fr. (17,22 euro),ISBN 90-02-20932-0Lieven Saerens - Vreemdelingen in een wereldstad. Een geschiedenis van Antwerpen en zijn joodse bevolking (18801944) - 2000, Tielt, Lannoo, 848 blz.,1.495 fr. (37,06 euro),ISBN 9020941097