kolom

Surrealisme nu!Donderdag 6 juniArte, 22u20:Thema-avond - La révolution surréalisteTot 30 juni loopt in het Centre Georges Pompidou in Parijs de tentoonstelling La révolution surréaliste, een verzameling van de grootste werken van het surrealisme, een van de meest vruchtbare artistieke periodes uit de vorige eeuw. Ter gelegenheid daarvan brengt Arte een historisch overzicht en een evaluatie van het surrealisme. Tijdens de thema-avond wordt de vraag gesteld wat er rest van de surrealistische beweging in Frankrijk en elders. Is het surrealisme niet gewoon een kunstrichting als een andere geworden? Is de beweging nog actueel?De tentoonstellingscommissaris Werner Spies, die naam gemaakt heeft als surrealisme- en Max Ernst-specialist, legt uit waarom hij de tentoonstelling juist nu wou tonen. Verder duidt hij het tijdskader van de tentoonstelling: van het begin van de jaren twintig tot de ballingschap, die veel belangrijke leden van de beweging - Breton, Duchamp, Ernst, Masson, Tanguy, Dali, Man Ray - in het begin van de jaren veertig naar de VS bracht. Maar was het surrealisme daadwerkelijk ten einde begin de jaren veertig of werkte het gewoon verder?Om 22u30 volgt de documentaire Au-delà de la peinture. In 1928 kondigde André Breton in zijn boek Het surrealisme en de schilderkunst aan dat de schilderkunst in ieder geval surrealistisch moet zijn. Hij illustreerde dit met werken van Picasso, Braque, Picabia, Chirico, Ernst, Masson, Miró, Tanguy, Man Ray en Arp, die nochtans niet allemaal tot de groep van de surrealisten behoorden. De film toont de mooiste Dalis, de mooiste Magrittes, de meest indrukwekkende Tanguys, begeleid door surrealistische teksten van Breton, Aragon, Eluard, Péret en Crevel, evenals commentaren van de schilders zelf in hun atelier. Er worden opnames gebruikt uit filmarchieven in Frankrijk, Groot-Brittannië, de VS, Duitsland, België met zeldzame opnames van Yves Tanguy, René Magritte, Max Ernst, Giorgio de Chirico, Francis Picabia, Marcel Duchamp met zijn Ready-mades, Man Ray, en Giacometti, evenals archiefmateriaal over de surrealismetentoonstellingen in Londen (1936), Parijs (1938, 1947) en New York.Vandaag is het surrealisme algemeen erkend: enkele van de belangrijkste kunstenaars van de eeuw behoorden ofwel zelf tot surrealistengroepen in Frankrijk, België, Groot-Brittannië en Tsjechoslovakije of stonden onder invloed van het surrealisme. Merkwaardigerwijs kreeg de beweging in enkele landen geen voet aan de grond: in Italië was de avant-garde met het futurisme beëindigd, in Duitsland moesten de voormalige dadaïsten in ballingschap gaan, en de schilders die hen opvolgden waren expressionisten en geen surrealisten. Op de vraag naar de actualiteit van het surrealisme antwoorden in de documentaire Transformer le monde, changer la vie? (om 23u30): Annie le Brun, een van de laatste vertegenwoordigsters van de door André Breton aangevoerde surrealistische beweging in Frankrijk, de in Düsseldorf docerende Konrad Khlapeck, voor wiens eerste tentoonstelling in Frankrijk Breton de inleiding schreef, Dr. Lucien Bonnafé (arts van Antonin Artaud en Max Ernst-verzamelaar), die het belang van Freud voor de surrealistische experimenten toelicht, evenals de filosoof Alain Badiou. Waren de surrealisten rond André Breton uiteindelijk enkel revolutionairen zonder revolutie? Het surrealisme dat de wereld wou veranderen en het leven omvormen beriep zich in dezelfde mate op Rimbaud en Marx. Beantwoordt het aan deze omvattende revolutionaire pretentie, of was het uiteindelijk slechts een artistieke avant-garde als vele andere? Is het surrealisme vandaag nog levend of heeft het enkel een kunsthistorische betekenis?De thema-avond sluit om 23u50 af met André Breton par André Breton. De film ontstond naar aanleiding van de tentoonstelling André Breton - La beauté convulsive in het Centre Pompidou in 1991. Hij berust vooral op André Bretons radio-interviews en bevat opnames van de kunstenaar uit 1963 in Saint-Cirq la Popie in het Franse departement Lot. Er werd ook omvangrijk archiefmateriaal gebruikt, dat met behulp van Bretons dochter Aube Elléouet samengebracht werd. Aan het woord komen ook schrijvers als Soupault en schilders als Chirico, Dali, Magritte, Man Ray en andere belangrijke surrealisten. De actrice Christine Boisson leest in chronologische volgorde enkele van de voor de geschiedenis van het surrealisme toonaangevende teksten van Breton (gedichten, manifesten, verhalen).Een Afrikaanse Documenta?Vrijdag 7 juniArte, 23u05:Profils - Okwui Enwezor et la Documenta 11Arte brengt een documentaire waarin de Nigeriaanse kunstorganisator Okwui Enwezor gevolgd wordt tijdens de voorbereidingen van een nieuwe Documenta. Sinds 1964 heeft in Kassel om de vijf jaar de Documenta plaats, een 100 dagen durende tentoonstelling die is opgevat als een etalage van de wereldkunst. Geen enkele Documenta was gelijk aan de vorige. Daar zorgden de competentie en originaliteit van de respectieve artistiek leiders voor. De elite van de Europese tentoonstellingsmakers gaven het profiel van de Documenta vorm. De artistiek leider van Documenta11 is nu voor de eerste maal een niet-Europeaan: de in Nigeria geboren Okwui Enwezor, die in New York leeft. Hij behoort tot de sterren van de internationale tentoonstellingsscène. In 1997 leidde hij de tweede biënnale in Johannesburg. Momenteel is hij co-curator voor hedendaagse kunst in het Art Institute van Chicago en werkt hij los daarvan aan een reeks internationale projecten. Verder is hij uitgever en stichtend redacteur van Nka: Journal of Contemporary African Art, een kritisch kunsttijdschrift, uitgegeven in samenwerking met het African Studies Center van Cornell University. Als schrijver, criticus en curator heeft Enwezor talrijke bijdrages over hedendaagse Afrikaanse kunst en kunstenaars gepubliceerd, evenals over Amerikaanse en internationale kunst. Zijn essays zijn in verschillende internationale tentoonstellingscatalogussen en boeken verschenen.Dont worry, be happyZondag 9 juniKlara, 12u05:Rondas - Pascal BrucknerDe bekende Franse filosoof Pascal Bruckner, leerling van Roland Barthes en kleinzoon van Nederlandstalige Belgen, heeft een boek geschreven tegen het geluk. Hij toont erin aan dat de grootste vijand van het geluk juist het geluk is, of beter: de culturele verplichting tot geluk (Gij zult gelukkig zijn, Boom 2002). Be happy moet dus niet zozeer als een vriendelijke aansporing, maar eerder als een bevel worden beschouwd, want wie niet gelukkig schijnt, valt uit de boot. Niet alleen de plicht tot, maar ook de wil tot, en het recht op geluk, worden door Bruckner vlijmscherp geanalyseerd en gedemonteerd. Voor de filosoof is het geluk niet een basiswaarde, al was het maar omdat het slechts in het verleden of in de toekomst te projecteren is, nooit in het heden, op straffe van onmiddellijke vernietiging. Aan dit boek, oorspronkelijk Leuphorie perpétuelle, heeft het prestigieuze Magazine littéraire een heel themanummer gewijd, dEpicure à Pascal Bruckner. Naar aanleiding van de vertaling praatte de auteur met Jean Pierre Rondas in het Amsterdamse Maison Descartes.Onder collegasZondag 9 juniArte, 20u40:Thema-avond - Rainer Werner FassbinderCineast Rainer Werner Fassbinder stierf twintig jaar geleden op 10 juni 1982. Ter gelegenheid daarvan zendt Arte zijn film Lili Marleen uit, met fetisjactrice Hanna Schygulla, én om 23u de zeer persoonlijke documentaire die collega Rosa von Praunheim draaide over Fassbinder en de vrouwen. Vrouwen hebben een belangrijke rol gespeeld in leven en werk van Fassbinder. Hanna Schygulla, Ingrid Caven, en Barbara Sukowa hebben in vele van zijn films gespeeld. Zijn collega Rosa von Praunheim, een boegbeeld van de gay cinema, maakte een gefascineerd en een tikje jaloers verslag over de passionele relatie tussen Fassbinder en de vrouwen. Volgens Von Praunheim kon de homoseksueel Fassbinder zich als geen andere man identificeren met vrouwen. Fassbinder en Von Praunheim zijn tegelijk films beginnen maken nadat ze aan de Berlijnse filmschool aan de deur waren gezet. Ik was jaloers op het snelle succes van Fassbinder, stelt Von Praunheim. Beide cineasten leefden op gespannen voet, ook omdat ze vaak met dezelfde acteurs werkten. Als Von Praunheim over Fassbinder praat is het als leeftijdsgenoot en collega maar ook als concurrent. Maar in zijn documentaire zijn het vooral de vrouwen die centraal staan: van Hanna Schygulla tot Jeanne Moreau. Veel aandacht gaat naar Irm Hermann die vanaf het begin met Fassbinder werkte en in liefst negentien van zijn films optreedt. Von Praunheim praat ook met Ursula Strätz, die in Berlijn het Action-theater oprichtte waar Fassbinder zijn eerste optredens maakte. Ook Fassbinders producente Regina Ziegler, en zijn erfgename Juliane Lorenz komen aan het woord. Von Praunheim doorbreekt heel wat clichés en laat ons het fenomeen Fassbinder op een nieuwe manier bekijken.New DealMaandag 10 juniNederland 3, 23u55:Lola da Musica - The BreedersIn Lola da Musica een portret van The Breeders, de band rond de zussen Kim en Kelley Deal, die na bijna zeven jaar stilte onlangs terugkeerde met het album Title TK. Halverwege de jaren negentig beleefden The Breeders, met voormalige leden van The Pixies en Throwing Muses in de gelederen, hun hoogtijdagen met het album Last Splash en de klassieke single Cannonball. Na het live-album Live In Stockholm uit 1995 werd het echter stil rond de gezusters Deal en hun steeds wisselende gevolg.Lola da Musica bezocht de zussen Deal in Eastern L.A., de Mexicaanse buurt van Los Angeles waar ze hun huidige bandleden vonden en zelf ook zijn gaan wonen. Daar vertellen ze over hun band en relatie met elkaar. (Meer over The Breeders kon u lezen in vorige Tijd Cultuur p.9)Samenstelling: Saskia VEREENOOGHE & Marc HOLTHOF