Leven en liefdes van Leopold I

Afgaande op de vakliteratuur over het onderwerp, is de Belgische monarchie nooit zo populair geweest als nu. Er was natuurlijk sinds mensenheugnis de stortvloed aan publicaties over Leopold III en de koningskwestie. Ook de kleurrijke Leopold II en zijn Kongolese avonturen zijn uitvoerig beschreven in binnen- en buitenland. Maar Albert I en vooral Leopold I bleven voor het grote publiek ruimschoots onderbelicht.Dit boek zet onze eerste koning in de verf, om niet te zeggen in het zonnetje. Ons blijft het beeld bij van een geflipte Duitse edelman, die het in Engeland behoorlijk naar zijn zin had en slechts met grote tegenzin op zijn veertigste aan het Belgisch avontuur begon. In Brussel was er een operetterevolutie geweest en nu hadden ze een operettekoning nodig. De schrijfster Henriëtte Claessens wil dit beeld doelbewust corrigeren. Leopold I was volgens haar niet enkel een sterk staatshoofd, maar ook een uiterst innemende en grootse persoonlijkheid. De lovende epitheta swingen de pan uit: enorme intelligentie, handige diplomatie, liberale opvattingen, knap uiterlijk en overweldigende charme. Bovendien wordt met waardering gesproken over Leopolds vermogen tot ladykilling: Hij heeft de vrouwen in zijn leven, Polixena van Tubeuf, Hortense de Beauharnais, Charlotte van Wales, Dolly de Ficquelmont, Lady Ellenborough, Karoline Bauer, Louise-Marie van Orléans en Arcadie Claret liefgehad met passie, hartstocht, tederheid, genegenheid, genotzucht en dankbaarheid.Objectief klinkt het niet, maar saai evenmin. De auteur zegt haar werk grotendeels te hebben gebaseerd op het Archief Goffinet. Dat is een lang verloren gewaande kist met persoonlijke brieven van Leopold I aan zijn echtgenote, kinderen, zuster, politici en de Engelse koningin Victoria. In 1983 is het, bij afbraak van een kasteel in de Ardennen, ontdekt en pas in 1994-95 aangekocht door het Paleis, met medewerking van de Koning Boudewijnstichting.Wij weten dus waar al die intieme details vandaan komen over Leopold van Saksen-Coburg en Gotha. Minder duidelijk is waar de politieke analyses zoal op gebaseerd zijn, waarom deze eerste Belgische koning zon held was. De koning had, dat is bekend, grote minachting voor de liberale Belgische grondwet en voor de opdringerige ministers die hem omringden. Hij heeft vergeefs getracht de weg naar de democratie te versperren, geeft de schrijfster terloops toe. Leopolds enige doel was klaarblijkelijk België en de monarchie te redden. Toen hij stierf was dat gelukt. Het was 1865.Henriëtte Claessens Leven en liefdes van Leopold I 2002, Tielt, Lannoo, 433 blz., 29,95 euro, ISBN 90-209-4789-3.Zwarte ZeeHet is een niervormige vijver van duizend op vijfhonderd kilometer, die via de Bosporus en de Dardanellen in verbinding staat met de oceanen. Geen zoetwatermeer dus, maar een van de meest fascinerende zeeën ter wereld. Het diepste gedeelte, tot zevenhonderd meter, zit vol pure zwavelwaterstof, een van de dodelijkste stoffen in de natuur. Daarboven, tot zowat tweehonderd meter diepte, krioelt het van het leven. De beloega, bekend van zijn kaviaar, bereikt hier het gewicht van een kleine walvis. Niet minder dan vijf stromen, waaronder de Donau, monden uit in de Zwarte Zee.Al in de oudheid hadden Jason en zijn Argonauten de opdracht om het Gulden Vlies te gaan stelen, in Kolchis, vermoedelijk in het huidige Georgië. Niet enkel legendes zijn er geboren, volkeren trokken er langs of hebben zich gesetteld. Het begon in 850 voor Christus met de Scythen. Later kwamen Grieken, Perzen, Romeinen, Alexander de Grote, Goten, Sarmaten, Chazaren, Seldjoeken en nog veel meer. De joodse sekte der Karaïeten bijvoorbeeld, die nergens anders bestaat. Kortom, niet enkel de natuur is hier afwisselend, ook de bewoning. Twee geografische punten springen eruit: het schiereiland de Krim en de miljoenenstad Istanbul.De Britse historicus Neal Ascherson heeft er een schitterend boek over gemaakt, een combinatie van literatuur, politiek, geografie en eigen belevenissen. Hij formuleert scherp en doelmatig, daarbij de actualiteit van de jongste tien jaar niet schuwend. Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie heeft de verhoudingen in dit werelddeel weer op hun kop gezet.Achteraan staan een uitstekende chronologie en een dito register. We vernemen zelfs dat de Belgische baron Empain in Odessa het tramnet heeft uitgebouwd. Ascherson is trouwens beroemd om zijn kennis over ons landje in de 19de eeuw, met name de tijd en het bewind van Leopold II. Hij schreef daarover een standaardwerk, waarvan de herziene en bijgewerkte versie volgende maand in het Nederlands verschijnt.Neal Ascherson Zwarte Zee 2002 (tweede druk), Amsterdam/Antwerpen, Atlas, 335 blz., 18,50 euro, ISBN 90-450-O873-4.JezusDe Amerikaanse theoloog en uitgetreden jezuïet Jack Miles kreeg in 1995 de Pulitzerprijs voor zijn alomgeprezen boek God. Een biografie. Daarin bespreekt hij het godsbeeld volgens de Tenach, de oude joodse geschriften, die wij gemakshalve aanduiden als het Oude Testament. Het lag voor de hand dat er een vervolg zou volgen: God volgens het Nieuwe Testament. Hier is het dan, de auteur heeft er zijn tijd voor genomen.Het boek vertrekt van het Nieuwe Testament als literair kunstwerk, niet als historische bron. We beseffen het nog amper, omdat we er in het Westen mee opgegroeid zijn, maar de roman over Jezus leven en dood is afschuwelijk, verbijsterend en in feite lachwekkend. Een profeet, die ook nog God blijkt te zijn, wordt door zijn omgeving veroordeeld, gemarteld, gevangen gezet, in het openbaar terechtgesteld, op de meest sadistische manier die denkbaar is. Wat is dat voor een epos, waarin de held zo aan zijn einde komt? Japanners en andere volkeren die onze kruisbeelden aanschouwen zijn terecht gechoqueerd.Een ander segment van het boek is dan weer schokkend voor de christenen zelf. Waarom was het nodig dat God zich in een mens incarneerde? Waarom dat lijden en die afschuwelijke dood? Kon hij niet gewoon op zijn hemelse troon blijven zitten? Nee, zegt Miles, want God is tot het inzicht gekomen dat hij zich vergist had. De schepping en vooral de mensheid was mislukt, Hij had er een potje van gemaakt. Daarom moest Hij boeten, feitelijk heeft God zelfmoord gepleegd om de schuld waarmee hij de mensheid had beladen, te lichten. God was de juiste man om aan het kruis te sterven. Zo is Hij boven zichzelf uitgestegen, letterlijk en figuurlijk.Dit is het soort literair kunstwerk dat nooit in aanmerking zou komen voor een Nobelprijs. Te doorzichtig, te gezocht, meer getuigend van een zieke dan van een verlichte geest. Je zou er gek van worden, zoals Nietzsche. Tenzij je het allemaal voor waar aanneemt, het gelooft naar de letter. Ja, dan wordt natuurlijk weer alles mogelijk. Het is allemaal zo onwaarschijnlijk dat het wel waar moet zijn, is de onuitgesproken rode draad van het boek. Daarmee is ook verklaard dat Miles gemakshalve de historische kritiek terzijde schuift en het zogenaamd alleen over het literaire product wil hebben. Een boek dat geschreven kon zijn door een jezuïet.Jack Miles Jezus / Een crisis in het leven van God 2002, Amsterdam, Anthos, 397 blz., 26,90 euro, ISBN 90-414-0264-0.Jack Miles God / Een biografie 1996, Amsterdam, Anthos, 424 blz., ISBN 90-414-0032-X.