Liederen van Schönberg en Korngold

Maandag 11 november is de Duitse bariton Dietrich Henschel te gast in het Brusselse Marni Theater voor een vertolking van Arnold Schönbergs Das Buch der hängenden Gärten. Dit concert in de reeks muziek en poëzie focust meteen ook op de gedichten van Stefan George die aan de basis liggen van deze liedcyclus. Door zijn contacten omstreeks 1889 met het Franse symbolisme, verrijkte George de Duitse dichtkunst met nieuwe invloeden. In 1892, na een zware fysieke en mentale crisis, begon George aan diverse dichtbundels te werken, waaronder Das Buch der hängenden Gärten. Daarin duiken oosterse themas op en wordt de leugen van het zijn en van de wereld aangeklaagd. Aan het einde van de bundel nodigen de watergeesten de vermoeide zielen uit tot rust en vergetelheid.Schönberg zette in 1908 en 1909 vijftien gedichten uit deze bundel op muziek. Met deze liederen op teksten van Stefan George ben ik er voor het eerst in geslaagd een expressief en formeel ideaal te benaderen waar ik al jaren naar streefde, schreef Schönberg in het programmaboekje dat naar aanleiding van de première verscheen. Het ontbrak me tot nog toe aan kracht en zelfvertrouwen om het te verwezenlijken. Nu ik definitief deze weg ben ingeslagen, besef ik dat ik alle sporen van een vervlogen esthetica heb uitgewist. Het was Dietrich Henschel die het initiatief nam om dit zelden uitgevoerde werk op het programma te plaatsen. Schönberg staat in de muziekgeschiedenis bekend als een vernieuwer, als diegene die de dodekafonie geïntroduceerd heeft, vertelt Dietrich Henschel. Maar in dit werk hoor je duidelijk dat hij de Duitse liedtraditie bijzonder goed kent en dat hij de sfeer van de gedichten ook goed aanvoelt en die sfeer op een heel persoonlijke manier kan verklanken. Dat resulteerde in veeleisende liederen die het uiterste van de zanger vergen. De complexiteit van de liederen nodigde Henschel uit om het werk grondig te analyseren. Het is voor een zanger zeker nuttig het werk op voorhand grondig te ontrafelen, maar na verloop van tijd verdwijnt de analyse weer naar de achtergrond, zegt Henschel. De communicatie met het publiek en de expressiviteit treden uiteindelijk op de voorgrond. Eveneens uit de vroege 20ste eeuw stammen de liederen van Erich Korngold, waaruit Henschel onlangs een selectie maakte die hij samen met de pianist Helmut Deutsch op cd zette. Deze componist moest zijn geboorteland wegens zijn joodse wortels voor de Verenigde Staten ruilen, en daar maakte hij furore als filmmuziekcomponist. Toch is afgelopen jaren ook de belangstelling voor zijn kamermuziek en zijn liederen gegroeid. Ik ben gefascineerd door zijn liedoeuvre, zegt Dietrich Henschel. Vele liederen ontstonden toen hij nog zeer jong was, en dan merk je dat Korngold echt een wonderkind was. Het is ongelooflijk wat een niveau hij zelfs in gelegenheidscomposities bereikte die hij nog voor zijn tiende verjaardag componeerde.Henschel vertolkt op de cd onder meer de ondertussen toch al redelijk bekende Vier Lieder des Abschieds (opus 14), maar ook totaal onbekende liederen. Via een kennis kwam ik ook in contact met zijn vroege liederen die enkel in handschriften terug te vinden zijn, aldus Dietrich Henschel. Omdat ze van zon degelijkheid zijn, wilde ik ze ook opnemen. De liederen uit het opus 5 met de prachtige titel, So Gott und Papa will, hebben niet alleen een documentaire waarde, maar ze spreken ook vandaag nog tot de verbeelding. Het is niet toevallig dat het oeuvre van Korngold de afgelopen jaren steeds op meer waardering kan rekenen, want er zijn tal van raakvlakken tussen zijn tijd en de onze. Hoewel hij maar veertien jaar oud was toen hij zijn opus 5 componeerde, is deze bundel geen verzameling minderwaardige jeugdcomposities die het daglicht niet meer verdragen. De melodische rijkdom, de manier waarop hij de tekst verklankt en vooral de subtiele harmonisatie zijn verbazend voor een componist van die leeftijd. Dat Korngold bovendien heel veel gevoel voor humor had, blijkt nog het meest uit het lied Die Gansleber im Hause Duschnitz, een lied waarvan Korngold de tekst zelf scheef naar aanleiding van een huwelijksverjaardagsfeest van ouders van een vriend van hem, waar ganzenlever op het menu stond. Hoewel Korngold diverse liederen op jonge leeftijd componeerde, mogen de uitvoerders de werken zeker niet onderschatten. Het is inderdaad niet zo eenvoudig om deze liederen te zingen, beaamt Henschel. Ze zijn bijzonder veeleisend voor de stem en het zijn zeker geen werken die je zo even tussendoor op een recital zingt. Je moet werkelijk goed voorbereid zijn en in topvorm verkeren om overweg te kunnen met de uitgebreide tessituur en de technisch-vocale eisen van deze werken. Ik beschouw dit als grote liedkunst die nog al te vaak ondergewaardeerd wordt.Tom EELENConcert Marni Theater (Brussel) ma 11 nov, 20 uur 02/507.82.00Cd: Korngold Lieder (HMC 901780)