Machiavelli voor managers

Men zou ervan uit kunnen gaan dat goede managers spontane machiavellisten zijn. Misschien is dat zo, maar goede managers zijn zeker ook leergierig. Vandaar dit boekje. Het bekendste werk van de 16de-eeuwse Italiaanse schrijver en politicus is Il Principe. Daar begint al de dubbelzinnigheid, of noem het verwarring. Il Principe wordt veelal vertaald als De heerser. Maar het kan ook leider, machthebber, aanvoerder, vorst of prins zijn. Volgens de auteur kan het zelfs betekenen: baas, bedrijfsleider, (personeels)directeur, bestuurder, gezagdrager, (partij)voorzitter, minister, premier, generaal en alle vrouwelijke equivalenten hiervan. Samengevat: manager. Machiavelli wordt tegelijk over- en onderschat. Dat hij een groot schrijver was, blijkt uit de korte en lange citaten uit zijn vele werken. Dat hij een groot denker was, wordt vaak betwist op grond van zijn amorele of zelfs immoreel geachte stellingen. Het doel heiligt de middelen. Dat is wat we van hem onthouden hebben.Zo simpel is het niet. Machiavelli leefde in het Florence van de Medicis. Het vergde nogal wat diplomatie en geestelijke soepelheid om in dat tijdsgewricht niet op de brandstapel te belanden. Hij wist zich te handhaven met zijn sarcasme. Zijn Heerser lijkt een handleiding voor ambitieuze politici. In wezen is het een exacte beschrijving van wat hij zag en hoorde. Maatschappijkritiek, kundig verpakt in moralisme en dus onvatbaar voor de Principes. Een citaat zal dit duidelijk maken. Een machthebber kan zich gemakkelijk gehaat maken bij het volk. Onder de vele manieren om dat te bereiken, is dit een van de doeltreffendste: ontneem het iets dat het belangrijk vindt. Wanneer een mens iets wordt ontnomen dat, hoe triviaal het ook zij, voor hem een intrinsieke of symbolische waarde heeft, vergeet hij dat nooit. (...) Een ander doeltreffend middel is arrogantie. Niets haat het volk, en a fortiori een vrij volk, meer dan een dikke nek. (Discorsi 3,23) Het heeft, inderdaad, iets weg van een catechismus.Machiavelli voor managers - bewerkt en samengesteld door Gaby vanden Berghe - 2002, Tielt, Lannoo, 109 blz., 8,95 euro, ISBN 90-209-4776-1.Memoires van een moralistDe Duitse journalist en publicist Hans Sahl heeft niet enkel een lang, maar ook een boeiend leven geleid. Zijn interesse voor kunst en cultuur, in combinatie met zijn afkeer van nazis en communisten, voerde hem achtereenvolgens naar Praag, Parijs, een interneringskamp, de Verenigde Staten en weer terug naar eigen land, in het jaar dat de Muur viel. Toen hij in 1993 stierf, liet Sahl een relatief uitgebreide autobiografie na, in een zeer directe literaire stijl. Omdat hij ongeveer de hele Duitse en Europese plus een deel van de Amerikaanse kunstenaarswereld had ontmoet of gekend, is zijn boek een tijdsbeeld van de twintigste eeuw in de intellectueel Atlantis geworden. Deze herdruk in het Nederlands is dus zeer zinvol, al was het maar om ons nog eens extra te overtuigen van het feit dat er ook goede Duitsers waren in tijden van verloedering en verderf. Het boek is niet strikt chronologisch, lijkt soms een beetje doelbewust anarchistisch maar blijft fascinerend. Een doordachte chaos, waarbij zelfs de name-dropping niet verveelt. In het register staan ruim vijfhonderd namen van belangrijke, of onbekende, of vergeten tijdgenoten. Gedachtensprongen zijn ogenschijnlijk disparaat, maar de samenhang blijft bestaan, al was het maar in de persoon van de schrijver. Hij kan bijvoorbeeld op een zeer aanvaardbare wijze het gevoel van ballingschap overbrengen. Dit is een klasse en een genre apart. Het boek bevat ook gedichten, brieven, historische krantenkoppen - onder meer uit 1933, toen Hitler aan de macht kwam. Het is zelden bitter, wel vaak boos. Richard Wagner krijgt ervan langs, omdat hij in zijn fantasie, in zijn woorden en werken, vooruitliep op wat zijn leerling en executeur Adolf Hitler later in zijn vernietigingskampen zou verwezenlijken. De jood Hans Sahl had Wagners opstel over Das Judentum in der Musik gelezen - en dat loog er blijkbaar niet om. Maar het volgende moment maakt de auteur je weer aan het glimlachen. Niet zelden met zelfspot.Hans Sahl - Mémoires van een moralist - 2001, Amsterdam/Antwerpen, Atlas, 408 blz., 18,10 euro, ISBN 90-450-0544-1.