Onvermogen tot dialogeren

Hoe komt het zover dat iemand terrorist wordt en nog wel voor een religieus geïnspireerde zelfmoordactie? Bij de ideeën kunnen drie voorbereidende fasen onderscheiden worden: (a) Een totaalvisie op de werkelijkheid, vooral gevoed door een opvatting over religie. Nu heeft elk kind, waar ook ter wereld, recht op een evenwichtige en gefundeerde levensvisie (kinderrechten), maar dit recht wordt straffeloos met de voeten getreden door onaanvaardbare geestelijke manipulaties van allerlei aard.(b) Een eenzijdige totaalvisie op de werkelijkheid kan tot fundamentalisme leiden wanneer het eigen standpunt zo verabsoluteerd wordt dat andere aspecten worden genegeerd met inbegrip van het ontwijken van een open dialoog (en zelfkritiek).(c) Op basis van een verengde levensvisie en fundamentalisme kan worden overgegaan tot sociale acties: wij zijn de goeden, de anderen zijn slecht en te bekampen. In dat geval spreek ik van fanatisme.Dit abc-proces kan de humuslaag vormen van de eigenlijke criminele fase. Elke opvoeder dient zich bewust te zijn van het ontstaan van de triade, vertekende totaalvisie - fundamentalisme - fanatisme. Dit proces kan voorkomen worden door een opvoeding en vorming die meer oog hebben voor dialoog.Al hebben politici de mond vol van dialoog, toch beseffen zij onvoldoende de rijke filosofische inhoud van dit woord. In de nationale en internationale politieke wereld merkt men niets van dialoog in deze filosofische betekenis van het woord, want dialoog is per definitie machtsvrij, gericht op het samen zoeken naar waarheid. Van Plato tot op vandaag hebben wij, westerlingen, voldoende tijd gehad en ervaring opgedaan om deze volwaardige dialoog bij onszelf te ontwikkelen. Getuigt Europa vandaag van deze hoge graad van dialoogbekwaamheid? Welke dialogische contacten hebben wij al gelegd met onze allochtone buren? Durven we daarbij de cultuurverschillen bespreken?In een waarachtige dialoog geven gesprekspartners elkaar de kans en de tijd zich uit te drukken en vragen te stellen. het doel is: begrijpen of elkaar helpen de uitgangspunten te zien. Het komt dan tot een ontmoeting waarbij sprake is van een gevecht met twee winnaars. En winnaar zou een Oud-Germaans woord zijn voor vriendschap. Dialoog is dus de basis voor elke waarachtige humaniteit. In deze zeer verdeelde wereld kan de dialoog bruggen slaan. De verhoging van de dialoogbekwaamheid is dé boodschap, en tevens de meest fundamentele oplossing ter voorkoming van criminaliteit.Vlaanderen heeft een grote achterstand ten aanzien van de buurlanden inzake de politieke debatcultuur en de filosofische dialoogcultuur. Voor onderwijs bijvoorbeeld, het gaat hier om de bovengenoemde fase a, komt de Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) tot een onaanvaardbaar eenzijdig standpunt. De VLOR ziet het onderwijs als een louter maatschappelijke functie, en biedt met dit document onvoldoende garanties voor de toekomst van het Vlaamse onderwijs. Zie het boek Koestert Vlaanderen zijn onderwijs, een uitgave van Academia Press Gent. Tot vandaag vertonen beleidsverantwoordelijken geen bereidheid tot dialoog over deze eenzijdigheid, noch over de alternatieven. Zal die bereidheid nu wel aanwezig zijn? Is Vlaanderen bereid ten gronde te dialogeren over de twee hoofdmodellen van onderwijs: een maatschappelijke visie of een pedagogische visie? Of gaat men eens te meer de dialoog uit de weg?Een tweede voorbeeld. In een studie Openheid of leegte? Over zingeving bij jongeren (Acco), stellen Mark Elchardus en Jessy Siongers vast dat het fameuze zelfontplooiingsmodel heeft afgedaan: naarmate jongeren zingeving enkel in zichzelf zoeken, lopen zij een groot risico zich slecht te voelen in hun vel, op school en in de democratische samenleving. Ik citeer: Dat autonomiestreven verzuurt de relatie met zichzelf, met de ouders, de school en de samenleving, omdat het grenzeloze zelf geen zin kan geven aan de beperkingen die verbonden zijn aan het samenleven. (p. 66)De hogergenoemde fatale spiraal van visie - fundamentalisme - fanatisme moet al in de eerste fase doorbroken worden, door jongeren de kans te geven een gezonde visie op het leven en de werkelijkheid te laten opbouwen. Dat kan niet zonder een filosofische dialoog aan te gaan, niet alleen met andere jongeren, maar ook met volwassenen. Daarvoor moet ruimte gecreëerd worden. Er bestaan dus nog kansen tot verhoging van de dialoogbekwaamheid in Vlaanderen. Gelukkig maar, want er schort heel wat. Slechts in en door dialoog ontstaat humaniteit, en dus ook vrede en veiligheid. Vlaanderen moet op korte termijn zijn achterstand goedmaken, en zelfs pogen een voorbeeld voor anderen te zijn. Daarbij denk ik aan de aanwezigheid van vele allochtonen. Uiteindelijk zal een perspectief ontstaan, niet op de multi-, maar op een authentieke interculturele dialoog, waaraan zon dringende behoefte bestaat. Van alle commentaren rond de terroristische aanval op de VS heb ik enkel de Duitse oud-minister van Buitenlandse Zaken, Hans-Dietrich Genscher, horen spreken van een dialogische vorming van jongeren op school als de meest fundamentele basis van de verstandhouding van mensen op deze wereld.Valeer VAN ACHTERDe auteur is pedagoog en voorzitter van de VZW Diroo, een onafhankelijk netoverschrijdend centrum voor dialoog over de actuele opvoedings- en onderwijsproblemen.Het centrum organiseertop 20 oktober in Gent een dialoogdag met als thema: Zingeving: jongeren en volwassenen in dialoog.