Renaissance

The times they are achanging. Wie heeft het nooit meegekreund met die oude Dylan? Iedereen wil toch verandering, zogenaamd? Maar van het begin van de 13de tot de 17de eeuw gebeurde het daadwerkelijk, in Europa. Alles wérd anders: kunsten, wetenschappen, mensen, talen, transport, economie, denkwijzen, religies, wereldbeelden, proza en poëzie, politiek en oorlogsvoering.Natuurlijk, het ritme van die veranderingen was niet het huidige, wat trager dan het onze. Wellicht daarom was het allemaal nog veel ingrijpender. De renaissancemens, die de kennis van alles nastreefde, is helemaal uit ons bewustzijn geschrapt. Een moderne Leonardo kàn niet bestaan. Daarvoor is de kennisophoping van de 21ste eeuw te massaal en te onoverzichtelijk.De Nieuwe Tijd, de New Age dus, wordt door velen gezien als een bekroning van het oude. De duistere Middeleeuwen zouden uiteindelijk toch geschitterd hebben en wel met de religieuze vernieuwingen van Franciscus en Dominicus. Zij brachten een hoop veranderingen op gang die onstuitbaar zijn gebleken en die zich al na korte tijd uitstrekten tot alles wat des mensen was.Als je de Renaissance wil begrijpen ga dan naar Florence, wordt vaak gezegd. Dat is ook wel zo. Maar het doet een beetje afbreuk aan al die andere Italiaanse steden-met-verleden, Venetië is een onmisbare schakel en de hoge renaissance van Rome wordt wereldwijd onderwezen. Maar ook wij kregen ons part, er bestond een noordelijke renaissance, met Dürer, Cranach en Bruegel wat de beeldende kunsten betreft. En met de Reformatie, die het gods- en wereldbeeld omgooide.Het is trouwens de noordelijke mens die de Renaissance de das heeft omgedaan, door (weer) met de apocalyps en het einde der tijden te gaan zwaaien. De oprakeling van het Laatste Oordeel, de schrik voor de duivel en het eeuwige vuur, maakten een einde aan de vernieuwingsdrang. Er moest maar weer eens vastigheid komen: een verzekerde plaats aan de rechterhand van God. Redelijke vernieuwers van bij ons, zoals Erasmus, kregen weinig aandacht in hun tijd.Mooie liedjes duren hooguit enkele eeuwen. De Britse criticus en journalist Andrew Graham-Dixon (The Independent) heeft er een spannende serie voor de BBC van gemaakt. Dit boek is een neerslag van het uiteindelijk resultaat. Zondag valt de laatste aflevering van een uur te bekijken (Ned.1/17.20 u). De VRT is (nog?) niet van plan de serie aan te kopen en uit te zenden.Andrew Graham-Dixon - Renaissance - 2002, Utrecht/Antwerpen, Kosmos-Z&K (Teleac/NOT), 336 blz., 29,99 euro, ISBN 90-215-3532-7.30 dagen in SydneyDe schrijver Peter Carey keerde na 17 jaar en twee Booker-prijzen terug naar zijn oude woonplaats Sydney. Als het nog bewezen moest worden dat Australiërs een haat-liefdeverhouding met hun land hebben, dan heeft Carey wel een einde gemaakt aan elke onzekerheid.Hij is vol wantrouwen tegen de ordinaire gewetenloze havenstad en vaak blijkt dat wantrouwen volkomen terecht. De oorspronkelijke bevolking, de aboriginals, zijn even beroerd behandeld als de Noord-Amerikaanse indianen, maar blijken het beter te hebben overleefd. De huidige bewoners, afstammelingen van Britse gevangenen, koesteren hun schuldgevoelens, met postzegels, speciale educatieve programmas en het promoten van aboriginalkunstwerken.Toen de eerste blanken in 1788 arriveerden, waren er 700.000 aboriginals, nu nog 400.000. Maar je kunt als blanke Sydneysider geboren worden en sterven zonder ooit kennis te maken met een van hen. Niettemin blijven ze een obsessie terwijl we tegelijkertijd verwachtten dat ze zouden verdwijnen, hun het etiket uitstervend ras opplakten en bovendien hun land en hun kinderen afpakten.Op Bennelong Point, waar nu dat schitterend operagebouw staat, lag destijds een berg leeggegeten schelpen van twaalf meter hoog. Dat wijst op de locatie van een zeer oude beschaving, zelfs de oudste beschaving op aarde. Dat verhaal krijgt Carey te horen, maar er wordt meteen aan toegevoegd: Twaalf meter, Peter, kun je je voorstellen hoeveel honderdduizenden geweldige feestmalen daar gehouden zijn?Dubbel is s schrijvers verhouding tot de inwoners maar ook tot de stad. De steengeworden lelijkheid - gelegen in de mooiste baai ter wereld, Sydney Harbour. En dan daarin weer dat intrigerende Opera House, met een dak als bollende zeilen, dat mensen met verstomming slaat. Maar het is wel uitsluitend met de hulp van buitenlanders tot stand gekomen.Ook de golf van schandalen, naar aanleiding van de Olympische Spelen in 2000, wordt andermaal opgerakeld. Zelfkwelling? Een vorm van boetedoening? Het lijkt nogal op de nestbevuiling die ook Belgen weleens treft, als zij hun land aan niet-landgenoten moeten uitleggen. Inclusief schimpen op politici. Maar dan hard, doeltreffend, genadeloos en raak. Peter Carey is een schrijver.Peter Carey - 30 dagen in Sydney / Een zwaar vertekend beeld van een stad - 2002, Amsterdam/Antwerpen, Atlas, 238 blz., 14,95 euro, ISBN 90-450-0572-7.Het duivels woordenboekEen van de meest talentvolle kankeraars in de literatuur was de Amerikaan Ambrose Bierce (1842-1914?). Door sommigen werd hij gewaardeerd voor zijn sarcastische columns en boeken, door anderen verketterd en voor gek verklaard. Krankzinnigheid: de melancholieke geestesgesteldheid van iemand op wiens argumenten wij geen antwoord weten.Nadat hij had meegevochten in de Amerikaanse burgeroorlog, belandde Bierce in de journalistiek. Hij werkte onder meer voor de krantentycoon Hearst en diens Examiner. Zijn lezers waren niet altijd opgetogen over de genadeloze kijk op mens en maatschappij, een kijk waarmee hij ongetwijfeld de medeburger wilde epateren. Bedrog: de essentie van handel, de ziel van de godsdienst, het aas van de hofmakerij en de grondslag van politieke macht.Dat provoceren ging hem goed af, ook in zijn bekendste werk Tales of Soldiers and Civilians (1891), een bundel van 19 ongewone verhalen. Voor zover mij bekend is het niet in het Nederlands vertaald. Wel vertaald is zijn bundel even hekelende als heldere aforismen uit 1906, The Devils Dictionary, waarvan nu de Nederlandstalige herdruk uit 1969 voorligt. Daarin vinden wij heerlijke definities als die van helderziende: een persoon, meestal een vrouw, die de macht bezit te zien wat voor haar cliënt onzichtbaar is - dat hij een domkop is. Of felicitatie: beschaafde vorm van jaloezie.Op zijn 71ste schrijft Bierce een vaarwel aan zijn vrienden, met de melding dat hij in Mexico gaat sterven. In dat land was toen een burgeroorlog aan de gang. Er is na 1912 nooit meer iets van hem gehoord. Waarschijnlijk heeft hij dus woord gehouden: zelfmoord door immigratie. Immigrant: een onnozel persoon die gelooft dat het ene land beter is dan het andere.Ambrose Bierce - Het duivels woordenboek - 2002, Amsterdam/Antwerpen, Contact, 112 blz., 12,90 euro, ISBN 90-254-1226-2.