Voor Koning & Vaderland

Een origineel onderwerp is het zeker: de Belgische adel als vergeten groep van het anti-Duitse verzet in de Tweede Wereldoorlog. De schrijfster, die onder meer luidens haar naam zelf van adellijke afkomst is, heeft haar eindscriptie als historica (RUG) eraan gewijd. Het is dus een academisch werkstuk, met goede bronnen, maar voldoende vlot geschreven om voor iedereen toegankelijk te zijn. We denken er zelden aan dat ook de Hennequin de Villermonts, de Kervyn de Meerendrés, de Mérodes en de Moreau de Melens hun portie oorlogsleed geïncasseerd hebben. Ruim achtduizend personen van de oude en de nieuwe adel zijn in dit boek nagetrokken op hun oorlogsverleden. Er mag uit blijken dat het overgrote deel de nazi-bezetting afwees, zij het op wat particuliere gronden.Het motief was doorgaans pure behoudsgezindheid, gekoppeld aan een gevoel van elitarisme. De besten, dat zijn de royalisten en patriotten, moeten ervoor zorgen dat koning en vaderland ongeschonden uit de oorlog komen. Zoiets. Daartoe werd het engagement niet geschuwd. In het boek staan talrijke gevallen opgesomd van meest jonge edellieden die op een of andere manier in het verzet gingen - niet zelden met verlies van eigen leven.Daar kwam bij dat het nazisme, als ideologie en praktijk, voor de ware adel te vulgair was, te ongemanierd, te triviaal en te weinig klassenbewust. Natuurlijk, andere edelen vielen dan weer wél voor de charmes van Léon Degrelle en zelfs Joris van Severen. Zowel Rex als Verdinaso kenden een zekere aanhang, al van voor de oorlog, in de wereld van prinsen, baronnen en graven. Maar het was zeker niet de meerderheid.Waarom een apart boek over de rol van edellieden? Deze vraag kreeg de auteur vaak te horen vanuit de adel zelf. Engagement is engagement, punt en uit? Zij beantwoordt die vraag met een nogal gemakzuchtige maar daarom niet foute wedervraag: Niemand zal de historicus bekritiseren als hij onderzoek doet naar vrouwen, joden, spoorwegbedienden, geestelijken, politiemannen en vrijmetselaars in het verzet. Waarom dan niet de adel? Ze waren vooral actief in het Geheim Leger en in de Inlichtingen- en Actiediensten (IAD), verzetsnetwerken die met de Belgische regering of met de geallieerde diensten in Londen hebben samengewerkt. Sommige archieven zullen wellicht voor een edelvrouw (de schrijfster stamt uit de bekende adellijke familie Verhaegen) wat toegankelijker zijn geweest dan voor de doorsnee Gentse student die een thesis moet vervaardigen. In elk geval was de persoonlijke motivering aanwezig: haar vader en grootvader zijn in de kampen omgekomen.Marie-Pierre dUdekem dAcoz - Voor Koning & Vaderland/ De Belgische adel in het verzet - 2003, Tielt, Lannoo, 488 blz., 29,50 euro, ISBN 90-209-4995-0.De aarde is mooierdan het paradijsKhaled al-Berry, een intellectueel uit Assioet (Opper-Egypte), maakte volgens eigen zeggen deel uit van een islamistische terreurgroep, voor hij spontaan tot inkeer kwam. Hij was lid van de Jamaa al-Islamiyya, een redelijk ongrijpbare bende die onder meer de slachting van tientallen toeristen bij de tempel van Hatsjepsoet in Luxor (1997) op haar geweten heeft. Ook Mohammed Atta, de verklaarde leider van het zelfmoordcommando tegen de WTC-torens, was lid van deze Jamaa. Voor de goede orde, het boek gaat niet over Atta of 11 september. Het gaat over een psycho-bio-religieus proces dat binnen de hoofdpersoon plaatsvindt eind jaren tachtig, begin negentig, samenvallend met zijn overgang van puber naar volwassene. In die zin is het bekentenisliteratuur.Khaled Berry beschrijft hoe hij als scholier aangetrokken werd door fundamentalistische islampredikers en hun volgelingen. De godsdienst is een glijmiddel en leidt al snel tot sectair gedrag. Ze noemen elkaar broeder, vallen op door het dragen van de djellaba en de uitgekamde baard, eten traditioneel met de handen, verfoeien voetballers en zangers als de nieuwe goden, trachten hun omgeving met alle middelen te overtuigen van hun profetisch gelijk, worden in de groep afgestraft voor wangedrag, onderdrukken hun seksualiteit, moeten breken met het verleden inclusief familie, en worden voorbereid op harde acties die tot zelfvernietiging kunnen leiden. Kortom, de Jamaa is het schoolvoorbeeld van een uit de hand gelopen sekte.Opvallend is de herkenbaarheid. Fundamenteel - het woord is hier op zijn plaats - verschillen deze Egyptische jongeren van rond 1990 niet van de katholieke Europese jeugd uit pakweg eind de jaren vijftig. De schrijver komt tot inkeer nadat hij in de gevangenis is beland en gefolterd. Daar doet hij redelijk zedig over, wat nogal opvalt omdat hij ongeremd bericht over zijn (gebrek aan) omgang met meisjes. In elk geval is hij uit de sektarische ban geraakt, heeft de kunst van het twijfelen geleerd, evenals het bestaan van andere meningen, ook religieuze.Het bekentenisverhaal wordt niet onderbroken door voetnoten of andere formalistische mededelingen. Die staan aan het einde gegroepeerd in een notenapparaat. Dat is op zich al nuttig, want tal van in de pers weerkerende begrippen en groepen, worden hier uitgelegd. Het valt te hopen dat deze uitleg minder subjectief is dan de getuigenis.Khaled al-Berry - De aarde is mooierdan het paradijs - 2003, Amsterdam/ Antwerpen, De Arbeiderspers, 156 blz., 15,95 euro, ISBN 90-295-0431-5.Mijn zuster FridaDe Mexicaanse schilderes en legende bij het leven Frida Kahlo (1907-1954) is weer in de belangstelling met de film over haar leven. Volgens onze filmrecensent is het een aaneenrijging van faits divers. Dat kan ook van het boek worden gezegd.Vooreerst is het een roman, geen biografie. Hij is niet geschreven door Fridas jongere zus zelve, maar handelt wel hoofdzakelijk over haar. Strikt genomen zou je dit derderangsschrijverij moeten noemen. Vriendelijker uitgedrukt hebben we het over drievoudige gelaagdheid.Frida Kahlos leven is het lezen waard. Ze groeide op in de woelige tijden van de Mexicaanse revolutie en zij aanbad de tragische opstandeling Zapata. Op jeugdige leeftijd kreeg ze polio en ze hield daar hinderlijke gevolgen aan over. Op haar achttiende was ze betrokken bij een verkeersongeval, waarbij een ijzeren stang haar bekken doorboorde. Ze was gehandicapt, kon geen kinderen meer krijgen, leed onnoemelijke pijnen, onderging 32 operaties. Maar vocht terug.Frida ging schilderen, surrealistisch en met talent. Dat bracht haar in contact met de beroemde Mexicaanse artiest Diego Rivera, behalve schilder ook communist en vrouwengek. Zij trouwde met hem, twee keer zelfs. Tot het kringetje behoorde na enige tijd ook Leon Trotski, met wie ze een verhouding begon. Andere leden van de jetset waren Picasso en André Breton.In dit boek komen vooral de triviale aspecten aan bod. Weinig vernemen we over Fridas schilderkunst. Haar dood blijft mysterieus, op 47-jarige leeftijd. Het werd nooit bewezen dat het zelfmoord was. De schrijfster gaat ervan uit dat de hulpbehoevende Frida geholpen werd door haar zus. Het bekentenistoontje, in de mond gelegd van zus Cristina, is een stilistisch trucje dat snel op de zenuwen werkt. De grootste kwaliteit van het boek is, dat het je zin geeft om de schilderijen van Frida Kahlo te (her)ontdekken.Barbara Mujica - Mijn zuster Frida -2002, Amsterdam, Byblos, 351 blz.,22,90 euro, ISBN 90-5847-327-9.