Advertentie
analyse

Race tegen de klok om Iran vrij van kernwapens te houden

De nieuwe Iraanse president Ebrahim Raisi (links) maakte begin oktober bij een bezoek aan een nucleaire installatie nog eens duidelijk dat Iran zijn nucleaire ambities niet zomaar wil opbergen. ©ZUMAPRESS.com

Na vijf maanden pauze proberen de wereldmachten de nucleaire deal met Iran te reanimeren. Maar is Teheran wel uit op het welslagen van het overleg? Hoe langer dat aansleept, hoe meer nucleaire expertise de theocratie kan opbouwen. Het pact uit 2015 klinkt door de situatie op het terrein almaar holler.

Terwijl de Oostenrijkse samenleving door een najaarsoffensief van het coronavirus tegen heug en meug weer enkele weken op een lager pitje draait, zal het in Wenen vanaf maandag wel bruisen van de diplomatieke bedrijvigheid. Als alles volgens de planning verloopt, blazen onderhandelaars van China, Rusland, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, de Europese Unie en Iran na een onderbreking van vijf maanden opnieuw verzamelen in een luxehotel in de Oostenrijkse hoofdstad. De inzet van de bijeenkomst? Uitpluizen of het nucleaire akkoord met de theocratie nog te redden valt.

Na jarenlange spanningen over Teherans vermoedelijke pogingen om een kernwapen te ontwikkelen had het islamitische regime er op 14 juli 2015 mee ingestemd zijn nucleaire activiteiten onder toezicht van internationale inspecteurs voor lange tijd te beperken. In ruil engageerden de wereldmachten zich om de wurgende economische strafmaatregelen tegen de Golfstaat af te bouwen.

Waarover gaat het?

De Verenigde Staten, Europa, China en Rusland onderhandelen vanaf 29 november in Wenen weer met Iran over een herstel van de nucleaire deal uit 2015.

Wat is het probleem?

Sinds de Amerikanen zich in 2018 terugtrokken uit het akkoord, heeft Iran zijn nucleaire activiteiten gevoelig opgeschroefd. Het stond nooit dichter bij de ontwikkeling van de lading van een kernwapen, meent de nucleaire waakhond van de Verenigde Naties.

Wat staat op het spel?

Als de nucleaire deal met Iran definitief uit elkaar spat, dreigen niet alleen de spanningen tussen het Westen en het islamitische regime flink op te lopen; ook in het Midden-Oosten groeit dan het risico op grotere instabiliteit en conflicten, onder meer met Israël.

Sinds de vorige Amerikaanse president, Donald Trump, zijn land in mei 2018 unilateraal terugtrok uit ‘de slechtste deal uit de geschiedenis’, is het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) - zoals het akkoord officieel heet - evenwel op sterven na dood. Nadat Trump en co. weer zowat 1.500 sancties in stelling gebracht hadden tegen Iran, krikte het regime in Teheran - verwoede ontradingspogingen van Europa, China en Rusland ten spijt - zijn nucleaire activiteiten de jongste drie jaar gevoelig op. Volgens het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) kwam Iran nooit eerder zo dicht bij de ontwikkeling van de lading voor een kernwapen als vandaag.

Die vaststelling van de nucleaire waakhond van de Verenigde Naties leidt wereldwijd tot ongemakkelijk geschuifel. Ook in het Witte Huis. Van bij zijn aantreden in januari dit jaar liet Trumps opvolger Joe Biden er geen twijfel over bestaan: een reanimatie van de nucleaire deal met Iran stond op zijn buitenlandse prioriteitenlijst. Misschien hield de Democraat, die vicepresident was toen het JCPOA beklonken werd, wel een uitspraak van Nicolas Sarkozy in gedachten. ‘Moeilijke nucleaire diplomatie met Iran is de beste manier om te voorkomen dat je voor een rampzalige keuze komt te staan: die tussen een Iraanse bom of een bombardement op Iran.’ Daarmee schetste de voormalige Franse president net geen 15 jaar geleden het dilemma waarop de wereldmachten afstevenden als ze de diplomatieke zoektocht naar een manier om Irans nucleaire ambities te beteugelen geen kans gaven.

Goede hoop

Verschillende topmedewerkers van Biden - sommigen zaten in 2015 nog mee in de cockpit bij de uitwerking van het JCPOA - hadden er dit voorjaar goede hoop op dat de overeenkomst van zes jaar geleden snel weer nieuw leven ingeblazen kon worden. En dat met de Verenigde Staten opnieuw als deelnemende partij.

‘Na zes overlegrondes was het akkoord begin juni ook zo goed als rond’, stellen Amerikaanse regeringsbronnen. Maar toen gaf de gematigde Hassan Rohani de sleutels van het Iraanse presidentiële paleis door aan de ultraconservatieve geestelijke Ebrahim Raisi. Die bleek een pak minder haast te hebben dan zijn voorganger om de nucleaire deal weer tot leven te wekken.

Na Europese pendeldiplomatie stemden de nieuwe machthebbers in Teheran er begin deze maand uiteindelijk mee in vanaf 29 november weer aan te schuiven aan de gesprekstafel in Wenen. De hoop op een snelle reanimatie van het akkoord uit 2015 - op basis van de blauwdruk die in juni op tafel lag - drukten ze de voorbije dagen evenwel de kop in.

Wij kunnen leven met een deal, maar evengoed zonder. De bal ligt in het andere kamp. Vooruitgang in dit dossier is pas mogelijk als alle wrede sancties tegen Iran verdwijnen. Wij zijn nooit uit het akkoord gestapt. De VS wel.
Hardliner Iraanse regime

‘Onze nucleaire installaties zijn operationeel. Wij kunnen leven met een deal, maar evengoed zonder. De bal ligt in het andere kamp. Vooruitgang in dit dossier is pas mogelijk als alle wrede sancties tegen Iran verdwijnen. Wij zijn nooit uit het akkoord gestapt. De VS wel’, zei een hardliner in Teheran in de aanloop naar het overleg in Wenen.

Eisen

Het islamitische regime stapt begin volgende week met een stevig eisenpakket in de koffer op het vliegtuig naar Oostenrijk. Zo vragen de Iraniërs dat de Amerikanen openlijk erkennen dat ze een misstap hebben begaan door eenzijdig uit het akkoord te stappen. Daarnaast ijvert Teheran voor de gelijktijdige opheffing van alle sancties tegen het land, of die nu het gevolg zijn van nucleaire activiteiten, terroristische demarches of mensenrechtenschendingen. Ten slotte vraagt de theocratie spijkerharde garanties dat ook Bidens opvolgers in het Witte Huis de overeenkomst respecteren.

Die voorwaarden zijn zo verregaand dat waarnemers zich afvragen of Raisi en co. het overleg wel echt een kans willen geven. ‘De onderhandelingen zijn tot mislukken gedoemd als Irans openingssalvo meteen ook het definitieve bod is. Als Teheran vasthoudt aan die maximalistische eisen, grijpt het allicht naast een terugschroeving van de sancties en naast de garanties waar het op aast’, meent Ali Vaez, de Iranexpert van de denktank International Crisis Group.

De Iraanse president Ebrahim Raisi bij een bezoek aan de kerncentrale van Bushehr. ©ZUMAPRESS.com

De Amerikaanse delegatie is door de terugtrekking uit de deal wellicht gedwongen vanuit een andere ruimte, mogelijk zelfs in een naburig gebouw, de vinger aan de pols te houden via Europese pendeldiplomatie. Ze krijgt een opheffing van alle strafmaatregelen tegen Iran politiek nooit verkocht in eigen land. Omdat het JCPOA geen wettelijk bindend verdrag is, heeft Biden ook geen instrumenten in handen om toekomstige Amerikaanse presidenten te verbieden de overeenkomst eenzijdig op te blazen.

‘Het is aan Iran om te kiezen welk pad het wil bewandelen. En de VS en hun bondgenoten moeten voorbereid zijn op elke optie. President Biden en minister (van Buitenlandse Zaken, red.) Antony Blinken hebben al gezegd dat de VS andere instrumenten ter beschikking hebben als de diplomatie faalt. En we zullen niet aarzelen die in te zetten om te voorkomen dat Iran een nucleair wapen bemachtigt’, waarschuwde Robert Malley, de Amerikaanse gezant voor Iran, eind vorige week.

Welke alternatieven de VS precies achter de hand houden, liet hij in het midden. Op papier is het arsenaal verscheiden: van extra sancties over economische isolatie of een boycot, tot sabotageacties, cyberaanvallen, de eliminatie van nucleaire wetenschappers en militaire operaties.

Weinig angst

Die alternatieve scenario’s lijken Iran vooralsnog weinig angst in te boezemen. De Amerikaanse sancties legden de voorbije jaren weliswaar een strop rond ’s lands economie - met een diepe recessie, een devaluatie van de munt met 85 procent, een inflatie van 45 procent en steeds meer armoede tot gevolg - maar Raisi en co. zijn ervan overtuigd dat nieuwe strafmaatregelen het land niet nog meer kunnen raken dan de afgelopen jaren al het geval was.

Ze putten ook moed uit enkele economische lichtpuntjes. Volgens het Internationaal Monetair Fonds stevent de republiek dit jaar af op een groei van 3 procent. Daar is de helpende hand uit China niet vreemd aan. Als grootste afnemer van Iraanse olie spijst Peking de staatskas in Teheran dezer dagen aanzienlijk. Door het Perzische land te integreren in zijn nieuwe zijderoute redt de Aziatische reus de Golfstaat bovendien van een pariastatuut. En Rusland doet een duit in het zakje via de uitwerking van samenwerkingsakkoorden op lange termijn.

Van cyberaanvallen op nucleaire installaties heeft Iran minder schrik dan een decennium geleden. Het regime kan inmiddels terugvallen op een slagvaardig cyberleger.

Van cyberaanvallen op nucleaire installaties heeft Iran ook minder schrik dan een decennium geleden. Het regime kan inmiddels terugvallen op een slagvaardig cyberleger, dat niet alleen vijandige acties weet af te slaan, maar er evenmin voor terugschrikt in het offensief te gaan, zelfs in de VS.

Bovendien is de positie van Iran in de regio veranderd. Het hielp het regime van Bashar al-Assad in Syrië in het zadel te blijven. Het bood zijn bondgenoten in Irak een helpende hand in de strijd tegen Islamitische Staat. Met Iraanse steun wisten de Houthi-rebellen in Jemen weerstand te bieden aan een militaire coalitie onder leiding van Saoedi-Arabië. Onder druk van de taliban hebben de Amerikanen na 20 jaar ook op een chaotische wijze de aftocht geblazen uit Irans buurland Afghanistan. En als klap op de vuurpijl lopen behoedzame toenaderingspogingen tussen Teheran en de Arabische bondgenoten van de VS in de Golfregio.

Het Westen lijkt vandaag met andere woorden minder hefbomen in handen te hebben om Iran tot inschikkelijkheid te dwingen. ‘De wortelen die we Teheran kunnen voorhouden, zien er deze keer minder appetijtelijk uit, terwijl de stokken die we achter de deur houden minder scherp zijn’, zei een voormalige Amerikaanse regeringsfunctionaris op de Amerikaanse zender NBC over de machtsverhoudingen aan de vooravond van het overleg.

Meer expertise

Met al die elementen in het achterhoofd lijken de Iraniërs de inschatting gemaakt te hebben dat de tijd vooral in hun voordeel speelt. Hoe langer de onderhandelingen over een reanimatie van de deal uit 2015 aanslepen, hoe meer nucleaire expertise de theocratie in de tussentijd kan opbouwen.

Volgens het IAEA is de Iraanse voorraad verrijkt uranium, mede door het gebruik van almaar gesofisticeerdere centrifuges, inmiddels ruim elf keer zo groot als door het nucleaire akkoord toegelaten is. De ‘break-out time’ - de tijd die een land nodig heeft om voldoende verrijkt uranium te produceren voor een bom - is volgens de Amerikaanse denktank Institute for Science and International Security gezakt tot een maand. Ter vergelijking: de afspraken uit 2015 legden de Iraanse nucleaire activiteiten zo fel aan banden dat het zeker een jaar zou duren voor het islamitische regime in dat stadium geraakte.

11
keer
Volgens het IAEA is de Iraanse voorraad verrijkt uranium inmiddels ruim elf keer zo groot als door het nucleaire akkoord toegelaten is.

Biden en co. zijn maar al te goed doordrongen van het besef dat het Westen alleen baat heeft bij een snelle doorbraak in Wenen. ‘We hebben hier niet te maken met een chronologische klok die tikt, maar wel met een technologische. Op een bepaald moment zal het akkoord van zes jaar geleden gewoon uitgehold zijn omdat Iran zoveel vooruitgang geboekt heeft dat die niet meer ongedaan gemaakt kan worden. Een kadaver kan je niet meer tot leven wekken’, zei de speciale gezant voor Iran, Robert Malley, over de inzet van de onderhandelingen.

Een mislukking van het overleg zou niet alleen de relaties tussen het Westen en Iran nog meer op scherp te zetten, ook in het Midden-Oosten dreigt dan grotere instabiliteit. Vanuit Israël klinkt nu al oorlogstaal aan het adres van de gezworen vijand. ‘Ons leger zet extra vaart achter de plannen om af te rekenen met Iran en de nucleaire dreiging die van dat land uitgaat. We zullen de Iraanse slagkracht vernietigen’, bezwoer de Israëlische legerchef, luitenant-generaal Aviv Kochavi, eerder deze maand.

De kans is niet onbestaande dat het geweld in Irak en Syrië ook weer feller oplaait als Teheran zijn bondgenoten in die landen zou oppoken om Amerikaanse doelwitten te bestoken, in de hoop de VS tot een versnelde terugtrekking van hun laatste troepen uit die gebieden te bewegen. Dat is een nachtmerriescenario voor Washington. ‘In geen tijd zouden de VS kunnen aankijken tegen een corridor van chaos van Afghanistan tot aan de grenzen van Israël’, stelde Iranexpert Ali Vaez enkele weken geleden in een bijdrage voor het Amerikaanse tijdschrift Foreign Affairs. Meteen dreigt ook het doek te vallen over de toenaderingspogingen tussen Iran en de Arabische buren.

‘Een volledige terugkeer naar de nucleaire deal van 2015 blijft dus de beste optie’, tweette Kelsey Davenport, de directeur Non-Proliferatiebeleid bij de Arms Control Association, een onafhankelijke Amerikaanse organisatie die gespecialiseerd is in non-proliferatie en wapencontrole, vorige week. Maar als de gesprekken aanslepen en Iran zijn nucleaire programma blijft uitbouwen, is een interim-akkoord volgens haar het minst slechte alternatief.

Davenport denkt aan de bevriezing van zowel bepaalde uraniumverrijkingsactiviteiten als de bouw van geavanceerde centrifuges om te voorkomen dat Iran zoveel nucleaire kennis verwerft dat een reanimatie van de deal uit 2015 sowieso onmogelijk wordt. In ruil zou het Westen bepaalde sancties kunnen opheffen. ‘Zo’n interim-deal zou de situatie stabili- seren en ruimte creëren voor verder overleg over de terugkeer naar het JCPOA of voor het sluiten van een ruimer akkoord.’ De komende weken moeten uitwijzen welk scenario de bovenhand haalt.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud