Advertentie
analyse

Angela Merkel laat sterk maar onzeker Duitsland achter

Angela Merkel ©SZ Photo

De Duitse verkiezingen eind september markeren het einde van een tijdperk. In 16 jaar wist Angela Merkel haar land uit te bouwen tot een economisch en politiek zwaargewicht. Het oordeel is echter verdeeld: ‘Ze vervelde tot een kanselier van het behoud.’

‘Ooit wil ik het juiste moment vinden om uit de politiek te stappen. Dan wil ik geen halfdood wrak zijn.’ Dat vertrouwde Angela Merkel de fotografe Herlinde Koebel in 1998 toe. Koebel portretteerde de jonge politica voor haar project ‘Sporen van de macht’, waarin ze de ‘verandering van mensen tijdens hun ambt’ in beeld bracht.

Bijna een kwarteeuw na die eerste foto - er zouden er nog vele volgen in de reeks - is het politieke afscheid van Merkel nabij. Na de verkiezingen van 26 september stapt ze uit de politiek, na 16 jaar dienst als bondskanselier. Voor het eerst in de naoorlogse Duitse geschiedenis is een zittende regeringsleider geen kandidaat.

Een halfdood wrak is Merkel bijlange niet, afgaande op de recentste populariteitspoll van het onderzoeksbureau Statista. Liefst 84 procent van de Duitsers zegt dat de bondskanselier goed werk levert. ‘Je zou zomaar denken dat de Duitsers langzamerhand hersendood zijn’, lacht de Nederlander Willem Melching, emeritus hoogleraar en Duitslandkenner.

Desondanks begrijpt Melching wel waarom Merkel aan zo’n ‘haast Oost-Europese score’ komt. ‘We denken dat Duitsers best wel stoer zijn omdat ze af en toe een oorlog beginnen en mooie auto’s bouwen’, zegt hij. ‘Maar eigenlijk zijn het heel bange mensen. Daarom appreciëren ze een bondskanselier die rust en stabiliteit uitstraalt.’

We denken dat Duitsers best wel stoer zijn omdat ze af en toe een oorlog beginnen en mooie auto’s bouwen. Maar eigenlijk zijn het heel bange mensen.
Willem Melching
Historicus

Uitgerekend bij haar politieke afscheid breekt een woelige tijd aan. In de peilingen is haar partij CDU, in een kartel met de Beierse zusterpartij CSU, nog goed voor amper 20 procent. Dat is het laagste peil ooit en een regelrechte ramp voor de ooit almachtige ‘Union’. Bovendien vreest de partij dat de sociaaldemocraten de verkiezingen winnen.

Sommigen wrijven zich in de handen: eindelijk draaien de Duitse parlementsverkiezingen nog eens uit op een spannende strijd. Maar Melching waarschuwt: ‘Het is slecht nieuws voor ons, Belgen en Nederlanders, dat de stembusgang zo spannend is. Een instabiel en onzeker Duitsland speelt altijd in ons nadeel.’

Met een wankele regering dreigt zwaar weer voor de Duitse economie, en van die neergang zullen alle landen in de omgeving de impact voelen. Bovendien komt ook de Europese Unie onder druk te staan. Melching: ‘Van de vier grote landen - Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje - staat alleen het eerste sterk. Met het vertrek van Merkel dreigt de sterkhouder ook te verzwakken.’

Zieke man van Europa

Weinigen weten nog dat Duitsland bij het aantreden van Merkel in 2005 bekendstond als de zieke man van Europa. ‘Het was toen een heel ander land dan nu’, zegt Hanco Jürgens, expert bij het Duitsland Instituut in Amsterdam. ‘Duitsland en Merkel zijn samen gegroeid en hebben een sterkere internationale positie opgebouwd.’

Het internationale aanzien en de sterke economie zijn factoren om het succes van Merkel te verklaren. Toch blijft aan haar het beeld kleven dat ze vooral profiteerde van de ingrepen van haar voorganger Gerhard Schröder. Melching: ‘Het was inderdaad haar geluk dat Schröder alle vervelende klussen, zoals bezuinigingen en hervormingen, in gang had gezet.’

Wat staat er te gebeuren?

Duitsland kiest op 26 september een nieuw parlement. Het is meteen ook het afscheid van Angela Merkel. Na 16 jaar als bondskanselier, waarin ze vier regeringen leidde, verlaat ze de politiek. Niet als ‘halfdood wrak’, zoals ze vreesde, want 84 procent van de Duitsers zegt dat ze haar werk goed doet.

Wat is de balans van haar regeerperiode?

Onder Merkel ontpopte Duitsland zich van ‘zieke man van Europa’ tot economisch en politiek zwaargewicht. Merkel groeide uit tot crisiskanselier, maar liet zich zelden betrappen op een grootse visie. Volgens critici durfde ze geen ingrijpende hervormingen door te voeren, zodat het land slecht is voorbereid op de toekomst.

Wat komt na Merkel?

De verkiezingen worden de spannendste in lange tijd. CDU, Merkels partij, ligt in de lappenmand omdat de lijsttrekker Armin Laschet niet overtuigt. Daardoor maakt de SPD van Olaf Scholz een grote kans op de zege. Het vertrek van Merkel kan uitmonden in een politiek woelige tijd, die de Bel- gische economie kan treffen.

Critici trekken de lijn door en zeggen dat Merkel nooit ingrijpende hervormingen heeft doorgevoerd. Dat klopt niet, zegt Jürgens. Hij verwijst onder meer naar de invoering van het minimumloon, de arbeidsduurverkorting en de afschaffing van de dienstplicht. ‘Alles opgeteld is er best veel veranderd, maar het ging op zijn Merkels: met kleine stapjes, nooit met een big bang.’

Zijn analyse bevestigt het beeld van de eeuwig twijfelende bondskanselier die beslissingen op de lange baan schuift. Het leverde de Duitse woordenschat zelfs een nieuw woord op: ‘merkeln’ staat synoniem voor aarzelen, weigeren knopen door te hakken. Zelf zei ze daar eens over: ‘Ik heb een lange aanloop nodig. Spontaan moedig ben ik niet.’

Haar tegenstanders verwijten Merkel een gebrek aan visie. ‘Leven in een land onder haar leiding is als eindeloos rijden op een rotonde’, merkte haar gewezen sociaaldemocratische rivaal Peer Steinbrück ooit op. ‘Er zijn weinig ongevallen maar een richting ontbreekt.’ Lees: Merkel is een dossiervreter die pragmatisme boven ideologie prefereert.

Ik heb een lange aanloop nodig. Spontaan moedig ben ik niet.
Angela Merkel
Afscheidnemend bondskanselier

In zijn pas verschenen biografie ‘De kanselier en haar tijd’ is de Duitse journalist Ralph Bollmann kritisch. ‘Merkel trad aan als een kanselier van de verandering, maar werd een behoudende kanselier’, concludeert hij. ‘Als je Merkel zou beoordelen met de maatstaven die ze in haar begintijd zelf hanteerde, is ze mislukt.’

Bollmann verwijst naar de ambitieuze hervormingsplannen die Merkel had klaarliggen toen ze 16 jaar geleden aan de macht kwam. Zij zou het complexe belastingsysteem en de gezondheidszorg omgooien. De plannen stierven een stille dood toen ze besefte dat Duitsers helemaal niet gebrand zijn op revolutionaire veranderingen. Merkel had gezien dat Schröders hervormingsdrang hem en zijn partij SPD zuur opgebroken was.

Willkommenskultur

Uitzonderlijk koos Merkel voor de vlucht vooruit, zoals bij het uitbreken van de vluchtelingencrisis in de zomer van 2015. Het haast achteloos uitgesproken zinnetje ‘Wir schaffen das’ was symbool voor de ‘Willkommenskultur’ die Merkel voor ogen had. Haar aanpak kon aanvankelijk rekenen op ruime steun van de bevolking, maar de stemming sloeg vrij snel om.

Merkel heeft haar genereuze aanpak altijd verdedigd. ‘Als we ons moeten excuseren omdat we in een crisissituatie een vriendelijk gezicht tonen, is dit niet mijn land’, zei ze. Toch scherpte de Duitse regering de afgelopen jaren het asielbeleid aan. Terwijl de strijd in Kaboel in augustus oplaaide, werden nog altijd Afghaanse asielzoekers teruggestuurd. ‘Omdat we niet iedereen kunnen opvangen’, zei Merkel.

De asielcrisis had een enorme impact op de Duitse samenleving en de politiek. De onvrede werkte het extremisme en populisme in de hand, getuige de opmars van de partij Alternative für Deutschland. Die was na de verkiezingen van 2017 zelfs de grootste oppositiepartij in de Bondsdag.

Bij de aanpak van de coronapandemie botste Merkel op de grenzen van haar kunnen. Met haar wetenschappelijke achtergrond pleitte ze voor een behoedzame aanpak maar stuitte ze voortdurend op balorige deelstaten die elk hun eigen weg wilden gaan. ‘Er was nog nooit zo veel overheid, maar ook nooit zo veel overheidsfalen’, schrijft de journalist Robin Alexander in ‘Machtverfall’, zijn relaas van Merkel-IV.

Het dieptepunt kwam dit voorjaar, toen Merkel een drastische paaspauze aankondigde waarin het land vijf dagen op slot ging om de derde coronagolf te bedwingen. Amper een dag later liet ze weten dat de strenge lockdown er toch niet zou komen, na kritiek uit de deel- staten. Het beeld van de Duitse Gründlichkeit, en dat van de doortastendheid van Merkel lag in één klap aan diggelen.

Crisiskanselier

Het beeld van een immer twijfelende of zwabberende politica staat haaks op Merkels imago als doortastende crisiskanselier. Op haar jongste en laatste zomerpersconferentie in juli zei ze: ‘Een leven zonder crises is natuurlijk veel simpeler. Maar als crisissen opduiken moeten ze worden aangepakt. Daar zijn wij politici voor.’ Die rol paste haar beter op het internationale toneel dan in eigen land.

Merkel betonneerde haar positie als ‘koningin van Europa’ met de eurocrisis. Nochtans onderschatte ze aanvankelijk het gevaar toen in 2009 de eerste lijken uit de Griekse begrotingskast vielen. ‘Geen Duits geld voor Athene’, klonk het streng. Maar toen de crisis bleef etteren, greep Merkel in, vooral uit vrees voor de ineenstorting van de eurozone, en bij uitbreiding van de Europese Unie.

In ruil voor Europese steun eiste Duitsland ingrijpende besparingen in de probleemlanden. Het leverde Merkel het imago op van een koloniale heerser die vanuit Berlijn de zweep liet knallen boven de hoofden van de armlastige Grieken, Spanjaarden en Ieren. Tijdens een match op het EK voetbal in 2012 rolden Ierse supporters een ludiek spandoek uit in het stadion: ‘Angela thinks we are at work’.

Sinds die crisis is Duitsland in een rol beland die het nooit heeft geambieerd, schrijft Bollmann in zijn biografie. ‘Die van een land met een halve hegemonie over het continent - te sterk om het evenwicht tussen de grote lidstaten te bewaren, maar te zwak om op eigen kracht de samenhang te waarborgen.’ En samen met Duitsland is ook Merkel in haar rol gegroeid.

Merkel betonneerde haar positie als 'koningin van Europe' met de eurocrisis, waarvan ze nochtans het risico aanvankelijk onderschatte.

Het tijdschrift Forbes riep haar tien keer uit tot ‘machtigste vrouw ter wereld’. Niet slecht voor iemand die bij haar aantreden in 2005 werd omschreven als een ‘kanselier met een proefcontract’. Zelf noemde ze het ‘grotesk en bijna absurd’ dat haar zo’n prominente rol wordt toegedicht. Merkel cultiveert liever het beeld van de domineesdochter uit de ex-DDR die zelf haar boodschappen doet en aardappelsoep maakt.

Als eerste bondskanselier uit het voormalige communistische Oost-Duitsland sleepte Merkel haar verleden mee. ‘Geen toekomst zonder afkomst’, zei ze in juli tijdens haar zomerpersconferentie. ‘Ik heb 34 jaar van mijn leven in de voormalige DDR gewoond. Dat heeft me gevormd.’ Ze verwees in de eurocrisis geregeld naar Oost-Duitsland, dat in elkaar was geklapt bij gebrek aan hervormingen.

In ‘Machtverfall’ doet Alexander het relaas van Merkels eerste bezoek aan het Witte Huis en Donald Trump. Gewaarschuwd voor het gebrekkige concentratievermogen van de president vertelde ze hem enkele anekdotes over haar leven in de ex-DDR en het gebrek aan vrijheid in een dictatuur. Waarop Trump haar onderbrak en vroeg: ‘Wat is eigenlijk het moeilijkste om te leren, Engels of Russisch?’

Onder vier ogen

De verkiezingsoverwinning van Trump in november 2016 was een waterscheiding in de loopbaan van Merkel, zeker in combinatie met de brexit enkele maanden eerder. Ze werd door Barack Obama op het schild gehesen als ‘leider van de vrije wereld’. Acht dagen na de verkiezingen vloog Obama naar Berlijn voor een drie uur durend afscheidsdiner onder vier ogen in het befaamde Hotel Adlon.

Tijdens dat diner zou Merkel hebben aangekondigd dat ze bereid was haar politieke pensioen uit te stellen. Ze vertelde Obama in 2017 nog een keer aan de verkiezingen deel te nemen ‘om de internationale liberale orde te verdedigen’. ‘Ze nam haar plaats in de wereldgeschiedenis in,’ noteert Alexander. ‘Haar laatste termijn als kanselier vond daarin - en alleen daarin - zijn betekenis.’

Als antipode van Trump vond Merkel haar rol, wat ze in mei 2019 bewees tijdens een toespraak aan de universiteit van Harvard. ‘Niets is vanzelfsprekend’, zei ze. ‘Onze individuele vrijheden zijn niet vanzelfsprekend. Democratie is niet vanzelfsprekend, evenmin als vrede en welvaart.’ En in een uithaal naar Trumps isolationisme: ‘Veranderingen ten goede zijn mogelijk als we het samen aanpakken.’

In eigen land was het politieke vuur evenwel gedoofd. Noodgedwongen zat Merkel vast in een liefdeloos huwelijk met de sociaaldemocraten. En nadat ze in 2018, na een rist regionale verkiezingsnederlagen, was opgestapt als CDU-voorzitter leek de veer helemaal gebroken. In de chaotische en aanslepende opvolgingsstrijd bleef ze aan de zijlijn toekijken hoe de partij zich in de vernieling reed.

Bollmann roemt de continuïteit die Merkel 16 jaar lang garandeerde ‘in de grote crisissen van de globalisering’. Merkel stond met beide voeten aan de grond en had, ondanks haar zwakheden, een ‘buitengewoon kalmerende invloed’. Melching beaamt: ‘Het is de verdienste van Merkel dat ze de boel bij elkaar heeft gehouden. Het is maar de vraag of haar opvolger zo sterk en stabiel zal zijn.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud