Advertentie
analyse

Financiële atoombom op Rusland ligt klaar in Terhulpen

©Filip Ysenbaert

In de denkoefening over financiële sancties tegen Rusland is de radicaalste optie het land uit het internationaal betaalsysteem duwen. De sleutels liggen in het Waalse Terhulpen.

Als Rusland Oekraïne binnenvalt, wordt het afgesneden van de internationale financiële markten, zei Ursula von der Leyen zondagavond op de Duitse tv-zender ARD. De voorzitster van de Europese Commissie gaf voor het eerst een inkijk in het arsenaal economische sancties dat de Europese Unie voor ogen heeft als het conflict losbarst. De nucleaire optie is Rusland loskoppelen van het internationale betaalverkeer. Die financiële atoombom ligt in België, ten zuiden van het Zoniënwoud in het Waalse Terhulpen. Daar staan de internationale hoofdkantoren van SWIFT, een vennootschap van en voor 11.000 banken, waarmee ze hun onderlinge communicatie over betalingen regelen.

Zoals dat gaat met nucleaire opties wordt de kans klein geacht dat ze worden ingezet. Toch is het niet de eerste keer dat wordt overwogen via SWIFT de Russen te treffen. Het Europees Parlement nam in april vorig jaar een niet-bindende resolutie aan die vraagt Rusland uit het betalingssysteem te gooien bij een invasie in Oekraïne. In augustus 2014, nadat Rusland de Krim had geannexeerd, opperde het Verenigd Koninkrijk hetzelfde idee.

Welke rol speelt SWIFT in de Oekraïnecrisis?

Via SWIFT kan Rusland worden afgekoppeld van het internationale betalingsverkeer.

Is de kans groot dat het wapen wordt gebruikt?

Nee. De schade voor de Europese economie zou te groot zijn. Bovendien is SWIFT eigendom van de banken. Het valt wel onder het Belgische recht en moet de Europese wetgeving naleven. Als de Europese Unie het betaalverkeer met Rusland verbiedt, moet SWIFT dat verbod naleven.

Toen kwam het niet zover. Maar de dreiging werd zo ernstig genomen dat de Russische minister van Financiën Alexei Kudrin er officieel op reageerde. De militaire logica leert bovendien dat alleen al de afschrikking haar nut heeft in een conflict. En dus wordt het scenario ook vandaag niet uitgesloten.

Hoe zou dat lopen als vanuit Terhulpen aan Moskou de financiële oorlog wordt verklaard? Om het antwoord te geven is het belangrijk te weten hoe SWIFT werkt. De instelling doet geen betalingen en is het best te omschrijven als een financiële telecommaatschappij. Ze geeft de informatie over betalingen tussen banken door. Het acroniem is duidelijk: Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication.

Internationale handel

Stel dat een Belg iets online koopt bij een Franse tweedehandswinkel. Voor de betaling zal hij via zijn bank een overschrijving doen. Die bank laat via SWIFT de Franse bank van de verkoper met een geëncrypteerde standaardboodschap weten dat er een betaling aankomt. De twee banken regelen daarna onder elkaar de betaling, waarna de Franse bank het geld op de rekening van de verkoper kan zetten.

SWIFT doet dat voor 11.000 banken over de hele wereld, die elk hun aparte codes van acht letters hebben. Ze staan op de achterkant van je bankkaart en roepen doorgaans herinneringen op aan de ontstaansgeschiedenis van je bank. De code van KBC is KREDBEBB: de eerste vier letters verwijzen naar de Kredietbank, BE staat voor België, BB voor Brussel. BNP Paribas Fortis heeft in België als eerste vier letters GEBA (Generale Bank), ING heeft BBRU (Bank Brussel Lambert) en bij Belfius is dat GKCC (Gemeentekrediet Credit Communal)

Financiële sancties treffen ook wie ze afvuurt. De fall-out zou tot in het Zoniënwoud neerdalen.

Rusland uit SWIFT gooien komt erop neer dat informatie over betalingen niet meer op die manier wordt doorgegeven. Dat betekent niet dat het betaalverkeer er helemaal stilvalt. Sinds het Verenigd Koninkrijk in 2014 Moskou financieel dreigde af te koppelen en de Verenigde Staten voor enkele Russische banken het Visa- en Mastercard-verkeer blokkeerden, heeft de Russische centrale bank haar eigen betaalsysteem opgestart.

Dat steekt echter schril af tegen de reus uit Terhulpen. Op het Russische systeem zijn 400 banken aangesloten, 27 keer minder dan bij SWIFT. Het verhindert vooral dat de binnenlandse economie in Rusland stilvalt. Voor zijn internationale handel zou de klap stevig zijn. Toen in 2014 de dreiging leefde dat de SWIFT-banden verbroken konden worden, zei Kudrin dat dat de Russische economie met 5 procent kon doen krimpen.

Dat uiteindelijk niets gebeurde, komt omdat de financiële reus uit Terhulpen niet zomaar een verlengstuk van de NAVO of de Europese ministers van Defensie is. SWIFT is een coöperatieve vennootschap met banken, verzekeraars en financiële instellingen als aandeelhouder. Ze probeert neutraal te zijn, net zoals het Leuvense Imec er alles aan doet het ‘Zwitserland van de chipsector’ te zijn en niet te worden meegesleurd in een geopolitieke strijd om de chiptechnologie.

Krachtig

SWIFT doet dat door zich te hullen in stilzwijgen. Hoeveel mensen in de vestiging in Terhulpen precies werken of waar de datacenters staan, wil niemand zeggen. Een woordvoerder krijgen we niet aan de lijn. De enige - anonieme - reactie die de instelling via een communicatiebureau kwijt wil over de huidige situatie beperkt zich tot twee zinnen: ‘Swift is een neutrale wereldwijde coöperatie die werkt voor het collectieve voordeel van zijn 11.000 instellingen in 200 landen. Elke beslissing om sancties op te leggen aan landen of individuele instellingen kan alleen worden genomen door bevoegde overheidsorganen en parlementen.’

Die laatste woorden tonen hoe het loopt. Als de overheid het betaalverkeer met een land of een bank verbiedt, moet SWIFT de wet naleven. Omdat het hoofdkantoor in Terhulpen ligt, beslist de Belgische of Europese wetgever.

Financiële reus aan het Zoniënwoud

  • SWIFT telde eind 2020 3.300 werknemers, een groei met een kwart in vier jaar.
  • Het bedrijf haalde in 2020 een omzet van 905 miljoen euro.
  • Daarop boekte het een winst van 35 miljoen euro.
  • Swift verwerkte vorig jaar gemiddeld 42 miljoen geëncrypteerde financiële berichten per dag.
  • Het werd opgericht in 1973 en heeft zijn hoofdkwartier in Terhulpen. Daardoor valt het onder Belgisch recht.
  • Swift is een coöperatieve vennootschap, met 11.000 banken uit meer dan 200 landen als aandeelhouder. Ze staat onder toezicht van tien nationale banken, waaronder de Europese Centrale Bank en de Nationale Bank van België.

Zo liep het ook in 2012 toen de Europese Raad - onder immense druk van de VS - maatregelen tegen Iran nam als een vergelding voor de pogingen van het land om een kernwapen te ontwikkelen. Daarbij maakte de EU duidelijk dat ook ‘specialised financial messaging services’ niet zomaar nog zaken met banken uit Iran konden doen.

Dat toonde hoe krachtig het SWIFT-wapen was. De denktanks Brueghel en Carnegie schatten dat Iran door de afkoppeling de helft van zijn inkomsten uit olie-export en 30 procent van zijn buitenlandse handel verloor, omdat niemand nog zeker was zijn geld te krijgen. Samen met Amerikaanse sancties deed het de Iraanse munt ineenklappen en de regering naar noodmaatregelen grijpen. De import van luxeartikelen, zoals dure auto’s, of bepaalde soorten toiletpapier en koffie werd verboden.

Schieten in eigen voet

Zo’n economische verstoring zou in het geval van Rusland in twee richtingen gaan. Vlaamse bedrijven voerden in 2020 voor 3,5 miljard euro goederen uit naar Rusland, leren data van Flanders Investment & Trade. Een derde zijn geneesmiddelen. In de omgekeerde richting werd voor 5 miljard euro gekocht, waarvan de grote helft olie en gas.

Vooral Duitsland is sterk afhankelijk van de import van Russische energie. In Finland, Griekenland en Bulgarije gaat meer dan 10 procent van de export naar Rusland, leren data van Brueghel. Europese banken met belangrijke Russische activiteiten zijn Société Générale, Raiffeisen Bank en Unicredit. Dat verklaart waarom de Duitse bondskanselier Olaf Scholz duidelijk maakte dat hij tegen een Russische afkoppeling van SWIFT is.

Die Duitse weigerachtigheid beperkt de politieke wendbaarheid. ‘Het ligt op dit moment niet op tafel in Washington’, zegt de Amerikaanse expert internationale politiek Ian Bremmer. ‘Dat komt omdat de VS niet alleen de controle hebben en niet alle bondgenoten mee hebben. SWIFT was nog nooit een ‘White House talking point’.’

Bovendien kan SWIFT zichzelf in de voet schieten door Rusland af te koppelen. Door het land uit te sluiten zou de centrale opdracht van SWIFT - een wereldwijd betrouwbaar netwerk - een ernstige deuk krijgen. Terwijl Moskou in 2014 de dreiging van uitsluiting aangreep om een alternatief systeem in de steigers te zetten, zou het bij een nieuw conflict kunnen proberen dat systeem regionaal of internationaal uit te bouwen en te koppelen aan het Chinese betaalsysteem.

Financiële sancties treffen ook wie ze afvuurt. Dat geldt ook voor een financiële atoombom die vanuit Terhulpen Moskou moet raken: de fall-out zou tot in het Zoniënwoud neerdalen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud