Logo
Tijd Connect biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.

‘Een beetje ongelukkig zijn, geeft zin aan het leven'

©Marco Mertens

We leven in een maatschappij waarin zingeving problematisch is. Ons engagement kan ons van die dreiging redden, meent psychiater Dirk De Wachter. 'Dat kan iets kleins zijn, maar wel concreet. Une petite bonté, zoals mekaar eens vastpakken.’

Met zijn boek Borderline Times schreef Dirk De Wachter in 2012 een bestseller. Hij stelde vast dat onze hele maatschappij aan borderline lijdt. ‘Ik denk graag out of the box. Wat ik schrijf, denk en zeg, is daarom niet noodzakelijk vreemd, maar net wat anders. Vandaar dat ik vaak uitgenodigd word om mijn mening te geven.’

De Wachter hoedt zich evenwel om uitspraken te doen over zaken waarvan hij niets weet. ‘Ik ben een volstrekte leek in economie. Toch raken onze terreinen elkaar. In mijn praktijk krijg ik steeds meer patiënten over de vloer die niet meer kunnen. Ze kampen met burn-outs. Daar ontmoet het vakgebied van de psychiatrie dat van de economie.’

Volle wachtkamer

Ondanks zijn kritiek op de westerse maatschappij gaat de wereld er globaal gesproken op vooruit, beweert De Wachter. ‘Het was vroeger niet beter. Het is goed dat we bevrijd zijn van de strenge katholieke moraal en de kneuterige dorpsigheid van toen. Arbeiders moesten vroeger zwaar fysiek labeur leveren, ze leefden in miserabele omstandigheden en hadden vaak af te rekenen met drankproblemen.’

Je mag trots zijn op de dingen die je hebt gerealiseerd met hard werken, maar de kunst van het leven bestaat erin ook een beetje ongelukkig te zijn.
Dirk De Wachter
psychiater

‘In onze geseculariseerde wereld leggen we ons lot niet meer in de handen van God, maar van onszelf. Ons tijdperk is er een van individuele verantwoordelijkheid. We zijn ondernemer van onze zelfontplooiing, de manager van ons geluk. We willen een zinvol leven leiden, iets betekenen.’

En toch zat de wachtkamer van De Wachter nooit zo vol als vandaag. ‘Steeds meer mensen, ook hele succesvolle, zeggen: “ik kan niet meer”. Ze zijn leeggezogen, botsen op een muur. Ze kunnen niet meer mee. Dat noemen we burn-out, depressie enzovoort. En wie “het” niet voor elkaar krijgt, lijkt dat alleen aan zichzelf te wijten hebben. Dat leidt tot een verpletterend gevoel van individuele schuld, want we hebben geen God meer om het op te steken.’

‘Mensen waren vroeger ook ongelukkig, maar ze konden ermee leven omdat het vooruitzicht op de hemel het ongelukkig zijn draagbaar maakte. Door de toenemende individualisering werden de sociale hechtingen losser. Nu staan we er alleen voor en weten niet meer waar naartoe, behalve naar de psychiater. Tegen betaling en om medicatie te vragen.’

Schijn van gelukzaligheid

Met zijn gedachtegoed raakt De Wachter bij velen een gevoelige snaar. En uiteraard verwachten ze van hem ook oplossingen. ‘Maar een psychiater reikt geen oplossingen aan. Ik laat mijn patiënten zelf over oplossingen nadenken. In dialoog moeten ze nieuwe inzichten vinden. Je moet de schijn van gelukzaligheid niet hoog blijven houden. Het is beter afstand te nemen en je kwetsbaar op te stellen. Dat geldt voor de maatschappij als geheel.’

Ik probeer mensen te laten begrijpen dat hun kwetsbaarheden juist betekenis hebben.
Dirk De Wachter
psychiater

‘De maakbaarheid van succes is een illusie. Je mag trots zijn op de dingen die je hebt gerealiseerd met hard werken, maar de kunst van het leven bestaat erin ook een beetje ongelukkig te zijn. In mijn kabinet zie ik voortdurend mensen die willen weglopen van hun kwetsbaarheden. “Help me ervan af”, vragen ze me. Ik probeer hen te laten begrijpen dat die kwetsbaarheden juist betekenis hebben. Luisteren naar en leren uit die kwetsbaarheid is veel interessanter dan ze weg te duwen. Juist in onze ongelukkigheden kunnen onze talenten zitten.’

Volgens De Wachter is het positief dat we er steeds beter in slagen de problemen te benoemen. ‘Wat we concreet gaan doen, daar zijn we nog niet aan toe. Maar de wanhoop is niet compleet. Als psychiater heb ik de morele plicht om optimistisch te zijn, om Karl Popper te parafraseren.’

Dreigende zinloosheid

‘Uitsluitend achteroverleunend beschouwen is niet voldoende. We leven in een maatschappij waarin zingeving problematisch is. Ik denk dat engagement een antwoord biedt op de dreigende zinloosheid. Dat betekent dat iedereen op zijn manier met zijn talenten ergens een engagement aangaat. Dat kan iets heel kleins zijn, maar wel iets concreets, iets gerichts. Emmanuel Levinas noemt dat la petite bonté.’

‘We moeten proberen weerwerk te bieden aan de dreigende verbrokkeling, impulsiviteit en zinloosheid. Gelukkig zijn er de vele kleine initiatieven van hechting, engagement, solidariteit en gemeenschapszin. En daarmee bedoel ik geen oppervlakkige berichten op Facebook of Instagram. Het gaat erover elkaar eens vast te pakken, ruimte te maken voor de andere, ook op de werkvloer. Ik ken persoonlijk enkele leidinggevenden die daar op inzetten, met zichtbare resultaten. Je kan honderden mails naar je medewerkers sturen, maar je moet vooral met hen praten om te weten wat er leeft.’

Lees verder

Logo
Tijd Connect biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.