Wereldspelers
Rondetafel met de bedrijfsleiders van onze Belgische Wereldspelers © Frank Toussaint
13 Leestijd

‘Europa moet oplossingen leveren waar het geen steun voor krijgt'

Rondetafel met Herman Van Rompuy

Onder de verantwoordelijkheid van
Ageas

De open maatschappij en de welvaart die ze creëert staan onder druk, waarschuwt voormalig Europees president Herman Van Rompuy. ‘Als burgers hun twijfels versterkt zien door politici en opiniemakers, krijg je natuurlijk meer euroscepsis.’

Advertentie

Advertentie

Advertentie

‘We staan voor nooit eerder geziene uitdagingen’, drukt Herman Van Rompuy zijn toehoorders op het hart. Rond de tafel in het prachtig gerenoveerde Havenhuis in Antwerpen luisteren twintig ondernemers aandachtig naar de voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad. Als iemand die te boek staat als de levende definitie van nuchterheid zo’n flinke waarschuwing geeft, kun je maar beter opletten.

Van Rompuy kent heel wat van zakendoen in een disruptieve wereld, het onderwerp van de samenkomst. Uiteindelijk was hij vanaf 2009 vijf jaar lang zowat de CEO van Europa, en dat was niet bepaald een periode van business as usual. Wat hij eruit leerde? Verwacht constant het onverwachte, klinkt het, en hij raadt bedrijfsleiders aan om hetzelfde te doen. In zijn eigen business betekende dat onder meer:  je schrap zetten voor de onvoorspelbare uitkomsten van volksraadplegingen (‘Je weet wel, die dingen waar je antwoorden krijgt op vragen die niet gesteld zijn’), de bankencrisis en de eurozone crisis.

Rondetafel met de bedrijfsleiders van onze Belgische Wereldspelers © Frank Toussaint Rondetafel met de bedrijfsleiders van onze Belgische Wereldspelers © Frank Toussaint
Rondetafel met Herman Van Rompuy

Wereldspelers is een inspirerend platform van Tijd Connect en Echo Connect met exemplarische Belgische bedrijven die internationaal succesvol zijn. Verzekeraar Ageas maakte het mogelijk de bedrijfsleiders van deze wereldspelers rond de tafel te krijgen en samen met Herman Van Rompuy, voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad, het debat over Europa en haar politieke en zakelijke uitdagingen aan te gaan. CEO Bart De Smet mocht meer dan twintig ondernemers verwelkomen tijdens een ontbijtsessie in het gloednieuwe Antwerpse Havenhuis.

De schokken van het brexitreferendum zinderen na, zegt Van Rompuy, daags na een bezoek aan Londen. ‘Ik kan u verzekeren dat ze daar nog altijd in shock zijn. De meeste waarnemers hadden een remain verwacht. Dat is ook waarom veel van hen aarzelen om te voorspellen wie de volgende president van de VS wordt: Hillary Clinton of Donald Trump.’

De brexit en het populisme in de Amerikaanse verkiezingen zijn twee kanten van dezelfde medaille, meent Van Rompuy. ‘De maatschappelijke trends zijn interessanter dan de personen die ze vertegenwoordigen. Neem de VS, waar Barack Obama in 2008 en 2012 de presidentsverkiezingen won als een gematigde politicus. Nu maakt een radicale oproerkraaier als Trump kans om hem op te volgen. Dat illustreert dat er iets fundamenteel aan het veranderen is in de maatschappij.’

We zijn beland op een vork in de weg, verklaart de politicus. ‘We moeten een fundamentele keuze maken over welke maatschappij we willen. Is die open, met een diverse bevolking, tolerantie, vrijheden en vrijhandel? Of is het een gesloten maatschappij die op zichzelf terugplooit?’ 

Het lijdt geen twijfel wat Van Rompuy zelf verkiest. ‘De open maatschappij heeft de voorbije decennia veel welvaart gecreëerd in de Europese Unie, onder meer dankzij ‘creatieve destructie’, een proces van voortdurende innovatie, waarbij succesvolle toepassingen van nieuwe technieken de oude vernietigen. Maar als mensen de indruk krijgen dat de vernietiging in dat proces groter is dan de creatie, willen ze ramen en deuren dichtgooien. De wereld is dan te groot, en hun eigen plaats daarin te klein. Ze zijn bang, plooien op zichzelf terug en vragen om meer bescherming.’

Om de markteconomie te behouden, dienen we haar te corrigeren, luidt het. ‘Er moet een nieuw sociaal contract komen dat de gulden middenweg bewandelt. Als maatschappijen te open te zijn, dreigen ze de steun van hun burgers te verliezen. Te gesloten betekent dan weer welvaartsverlies en bekrompenheid.’

Dat is een moeilijke evenwichtsoefening, waarschuwt hij, teruggrijpend naar het brexitreferendum. ‘In het VK hebben 55-plussers overtuigend vóór een vertrek uit de EU gestemd, terwijl de jongeren duidelijk remain stemden. De eerste groep heeft het gehaald, maar het is wel de tweede die het langst met gevolgen moet leven.’

Geloofwaardigheid

Openheid lijkt dus aan de verliezende hand, ook op de dag dat Van Rompuy het ondernemersgremium toespreekt. Kranten titelen dat het Waals Gewest in zijn eentje de ratificatie van het CETA-handelsverdrag tussen de EU en Canada tegenhoudt. Donald Tusk, de huidige Europese president, twittert dat dit het laatste handelsakkoord van de EU kan worden, als zij er niet in slaagt om haar burgers te overtuigen dat ze in hun belang onderhandelt.

Van Rompuy blijft er rustig onder. ‘Het is niet omdat de geloofwaardigheid van één regio in het gedrang is, dat hetzelfde geldt voor de EU. We zijn eigenlijk best wel actief en succesvol in het afsluiten van vrijhandelsakkoorden. Er zijn er ondertussen getekend met Vietnam, Zuid-Korea en Singapore (de Europese Commissie voert op dit ogenblik twintig soortgelijke onderhandelingen met andere landen of groepen van landen, red.). Ik had drie jaar geleden nooit durven te hopen dat we nu zo ver zouden staan met een handelsakkoord met de VS (TTIP).’

We zijn zowel op nationaal als op Europees niveau zo overmand door angst dat het verlammend werkt
Herman Van Rompuy voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad

Rond de tafel zijn er toch wat bedenkingen bij het democratische gehalte van Europa. ‘Ik ben groot geworden met het Europese idee’, vertelt Luc Bertrand, voorzitter van investeringsmaatschappij Ackermans & van Haaren. ‘Maar vandaag zie ik in Europa vooral technocraten, en een gevoel bij mensen dat de beslissingen die daar genomen worden niet democratisch meer zijn. Ik denk dat we een gigantisch probleem krijgen als we er niet in slagen om een nieuwe Europese droom te creëren.’

‘We mogen van Europa geen droom verwachten’, reageert Van Rompuy. ‘Het zou ook niet geloofwaardig zijn om een nieuw groot verhaal te lanceren. Als je er over nadenkt, verwachten we die droom toch ook niet voor België, of Vlaanderen? Daar aanvaarden we veel gemakkelijker dat het soms aanmodderen is. We zijn op dit ogenblik zowel op nationaal als op Europees niveau zo overmand door angst dat het verlammend werkt. Om die vrees om te zetten in hoop moeten we niet alleen harde resultaten neerzetten inzake jobs, migratie, terrorisme, dumping en fraude, maar ook iets doen aan de manier waarop we over Europa praten. Het zou al veel helpen mocht er wat minder Brussel-bashing zijn. Als burgers hun twijfels versterkt zien door politici en opiniemakers, krijg je natuurlijk meer euroscepsis.’

‘Mensen spreken vaak over een democratisch deficit, maar ik wil het ook hebben over een leiderschapsdeficit’, gaat de politicus door. ‘In Duitsland bijvoorbeeld verdedigt bondskanselier Angela Merkel nog altijd TTIP, ook al is er veel tegenwind. Maar dat is een uitzondering. Neem het Nederlandse referendum over het Europese handelsakkoord met Oekraïne. Een van de redenen waarom het getorpedeerd is, is het totale gebrek aan leiderschap. Vrijwel niemand was bereid om de Europese zaak echt te verdedigen. Demagogen en populisten konden zo ongestuurd hun gang gaan.’

Too little, too late

Europa moet erkenning krijgen voor wat het doet en bereikt, benadrukt Van Rompuy. ‘Alleen al in de muntunie creëert de EU van 2014 tot 2017 5 miljoen nieuwe jobs. De Europese Raad nam ook initiatieven tegen belastingontwijking en internationale fraude. Toch blijft het voor veel mensen “too little, too late”, waardoor het niet lukt om hun vertrouwen in Europese en nationale overheden op te krikken.’

Het is een levensgrote paradox, zucht hij. ‘Er wordt naar Europa gekeken voor initiatieven om problemen zoals de vluchtelingencrisis, het terrorisme en de klimaatopwarming op te lossen. Maar tegelijkertijd ontbreekt steun voor Europa. We moeten meer integratie en samenwerking hebben, terwijl de trend net mínder Europa is.’

Hij erkent wel dat de Unie dat voor een deel aan zichzelf te danken heeft. ‘In Europa nemen we vaak pas beslissingen als we met onze rug tegen de muur staan, voor de afgrond, en met het mes op de keel. Retoriek alleen volstaat niet meer. We moeten aan de burgers bewijzen dat de EU en haar lidstaten dingen gedaan krijgen. Dat is ook zo, maar het is nog te weinig. Mensen verdienen een beter antwoord op hun vragen naar welvaart, naar jobs en naar bescherming tegen geweld.’

Havenhuis, Antwerpen © Frank Toussaint Havenhuis, Antwerpen © Frank Toussaint

‘De normale beleidsagenda werkt niet meer’, stelt Van Rompuy vast. ‘Hoe was het vroeger? Als de economie draaide en er was genoeg werk, waren er maar weinig problemen. Dat is vandaag anders. Zowel in het VK als in de VS staat de werkloosheidsgraad historisch laag, en toch zie je in beide landen een fundamentele maatschappelijke malaise. Zelfs wie werk heeft, voelt zich onzeker, bijvoorbeeld omdat ze een kortetermijncontract hebben of omdat ze bang zijn voor de gevolgen van globalisering of digitalisering.’

Van Rompuy pleit voor meer leiderschap, dat hij manifest ziet ontbreken. ‘Ik geloof niet in de stelling van die Franse revolutionair die riep “Ik ben hun leider. Dus volg ik mijn volk”. Politici moeten niet alleen de veranderingen in de samenleving begrijpen, maar er ook leiding aan geven en er soms ook tegenin gaan. Maar dat is misschien gemakkelijk gezegd. Een partij leiden is vandaag veel moeilijker dan vroeger, omdat het politieke landschap veel meer versnipperd is. Een partij die enkele jaren geleden nog niet eens bestond, kan morgen een land leiden.’

Politieke bril

De ondernemers blijken vooral politieke vragen te hebben voor de voormalige Europese president. Dat is niet zo verwonderlijk, aangezien ook politici voor disrupties kunnen zorgen die een grote impact hebben op hun bedrijven. ‘Misschien mogen we niet meer naar maatschappijen kijken met de klassieke politieke bril van “links” of “rechts”’, oppert Jean-Pierre Blumberg, senior partner bij advocatenkantoor Linklaters. ‘Misschien moeten we die eerder opdelen in groepen die bereid zijn om verandering te aanvaarden, en zij die zich daartegen verzetten.’

Het traditionele linkse kamp zit duidelijk bij die laatste, meent hij. ‘De socialisten zijn hun verhaal kwijt, en bieden geen oplossingen. Vroeger had je bijvoorbeeld in Duitsland nog Gerhard Schröder die structurele hervormingen doorvoerde, en in het VK creëerde Tony Blair met de Third Way veel groei. Waar zit dat leiderschap nu? Bij de brexit stond aan de linkerzijde in het VK niemand op om positief over Europa te spreken.’

Van Rompuy deelt de ontgoocheling over Labour (‘Met een beetje leiderschap van die partij was het resultaat overtuigend remain geweest’), maar is niet zo negatief over hoe links zich in Europa opstelt. ‘Sociaaldemocraten hebben veel steun verloren net omdat ze moedig waren. Schröder bijvoorbeeld verloor de verkiezingen vanwege zijn hervormingen. En in Spanje nam de toenmalige premier José Luis Rodríguez Zapetero na de financiële crisis broodnodige maatregelen die de kiezers niet konden smaken. “Die zijn onpopulair, ook in mijn eigen partij, maar ik zal het doen”, vertelde hij mij. “En daarna stap ik uit de politiek.” Het probleem was dat hij juist ingreep, maar te laat.’

Een bijkomend probleem is dat links aan de linkerzijde onder vuur ligt van extreemlinks, voegt hij daar aan toe. ‘In Nederland heeft de centrumlinkse PvdA het bijvoorbeeld aan de stok met het veel linksere SP. in Frankrijk doet het communistische Parti de Gauche hetzelfde met de Parti Socialiste. Duitsland heeft dan weer Die Linke. Die partijen zijn allemaal populair geworden omdat kiezers de traditionele linkse partijen te soft en te hervormingsgezind vinden.’

Bij de brexit stemden 55-plussers overtuigend vóór een vertrek, terwijl de jongeren remain stemden. De eerste groep heeft het gehaald, maar de tweede moet wel het langst met de gevolgen leven
Herman Van Rompuy voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad
Herman Van Rompuy, voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad © Frank Toussaint Herman Van Rompuy, voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad © Frank Toussaint

Hervormingen blijken dus moeilijk te verkopen aan de burgers. ‘We weten allemaal wat er moet gebeuren, alleen weet niemand hoe we daarna herverkozen kunnen worden’, verklaarde Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker ooit. Van Rompuy gaat daar niet mee akkoord. ‘Het is niet omdat hervormingen pijnlijk zijn, dat je ze niet moet uitvoeren. Dat kan politici respect opleveren, waardoor mensen sneller bereid zijn om die beslissingen te aanvaarden. Op één voorwaarde: dat er resultaten zijn.’

Dat dit geen wishful thinking is, illustreert hij met een tripje naar het verleden. ‘In 1995 werkte de regering-Dehaene (waarin Van Rompuy minister van Begroting was, red.) het Globaal Plan uit. Samen met de socialisten deden we daarbij onpopulaire ingrepen die de koopkracht van de Belgen aantastten, waaronder belastingverhogingen. Dat leidde tot de verhoopte resultaten, waarvoor we later beloond werden met een verkiezingsoverwinning.’

Uit balans

Historisch gezien draaide Europa op de Frans-Duitse as, waarbij de eerste het politieke overwicht had en de tweede het economische. ‘Zeker sinds het presidentschap van François Hollande is die balans uit evenwicht geraakt’, stelt Van Rompuy vast. ‘Dat is jammer, want Europa heeft die gezamenlijke motor nodig. Ik hoop dat na de verkiezingen in beide landen leiders opstaan die zeggen “Zo kan het niet meer verder, we moeten Europa verdiepen en de eurozone versterken als we gigantische problemen willen vermijden”. Er moet simpelweg veel meer ambitie zijn.’

Dat zal dan dus wel zonder de Britten zijn, al nuanceert Van Rompuy het belang van hun nakende vertrek. ‘Het VK had al een speciale status in de EU, met zijn vele opt-outs en zijn weigering om deel uit te maken van de muntunie en de Schengenzone. De Britten waren ook geen partner in de grote crisissen van de voorbije jaren, of het nu ging om de eurocrisis, vluchtelingencrisis of het gemeenschappelijk buitenlands beleid.’

Toch is er ook in de rest van de Europese club vaak weinig eensgezindheid. Hebben lidstaten met politieke opvattingen die ver verwijderd liggen van die van de rest van de EU daar nog wel een plaats, vraagt André Bergen zich af. De voorzitter van vastgoedgroep Cofinimmo verwijst naar Hongarije, dat zich onverbiddelijk opstelt ten aanzien van de opvang van vluchtelingen. ‘Hoever is te ver?’, vraagt hij. ‘Moet er een punt zijn waarop de rest van de EU zegt: jullie horen hier niet meer thuis, we zouden jullie willen vragen om te vertrekken?’

Herman Van Rompuy © Frank Toussaint Herman Van Rompuy © Frank Toussaint

‘Weigeren om een wettelijke beslissing uit te voeren in de EU is jammer genoeg niet alleen daar een probleem’, reageert Van Rompuy. ‘Hongarije vecht als enige de rechtsgeldigheid van die beslissing aan, maar in de praktijk voert haast geen enkel land die beslissing uit. Er moeten 160.000 vluchtelingen elders gevestigd worden in de Unie. We zitten nu aan amper 6.000. Ik ben nooit een grote voorstander geweest van die regeling, maar aangezien de lidstaten die zijn overeengekomen, moeten ze die ook maar uitvoeren.’

Groeiend belang van Azië

Met het Westen economisch wat op de sukkel, verschuiven veel blikken naar de opkomende landen. Bart De Smet, CEO van Ageas, stipt vooral het groeiend belang van Azië aan, niet toevallig de markt waar de verzekeraar zwaar op inzet. Omgekeerd valt ook op dat de Aziatische aanwezigheid in Europa in de lift zit, getuige de recente hetze over een mogelijke participatie van het Chinese investeringsfonds State Grid in het Vlaamse netwerkbedrijf Eandis.

Het is absoluut logisch dat Azië evolueert naar een belangrijker aandeel in de wereldeconomie en dat dit ten koste van Europa gebeurt"., zegt Van Rompuy. ‘Dat wil zeggen dat honderden miljoenen Indiërs en Chinezen ontsnappen uit armoede en - de middenklasse daar groeit. Het is absoluut abnormaal dat Europa met 7 procent van de wereldbevolking voor een vijfde van de wereldwijde welvaart tekent. Maar als we onze welvaartstaat intact willen blijven, volstaat een economische groei van 1,5 procent niet. Onze productiviteitsgroei en concurrentiepositie is te zwak. Die opkrikken is de grote uitdaging voor de komende decennia. We hebben meer productiviteitsgroei nodig!’

Wat denkt Van Rompuy van de verhoudingen van de EU met Rusland en Turkije, wil Maria Fernanda Lima da Rocha Barros weten, vicepresident bij drankengigant AB InBev. ‘De gemeenschappelijke noemer is een gebrek aan vertrouwen’, klinkt het bij de politicus-emeritus. ‘Rusland was toen ik nog ‘president’ was een belangrijke strategische partner, waarmee we elk half jaar op een top samenzaten. Door de Oekraïnecrisis en de opmars van Russisch nationalisme is die verstandhouding dramatisch veranderd. De bilaterale relaties kunnen volgens mij alleen verbeteren als de Oekraïnekwestie is opgelost. Maar is daar wel voldoende politieke wil voor? Rusland wil net dat het land zwak en gedestabiliseerd is, zodat het buiten de invloedssfeer van de EU blijft.’

In Europa nemen we vaak pas beslissingen als we met onze rug tegen de muur staan, voor de afgrond, en met het mes op de keel
Herman Van Rompuy voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad
Herman Van Rompuy, voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad © Frank Toussaint Herman Van Rompuy, voormalige permanente voorzitter van de Europese Raad © Frank Toussaint

Moeilijk moet ook gaan, benadrukt hij. ‘We moeten wel blijven samenwerken rond Iran en zelfs Syrië. Rusland is dan wel geen wereldmacht meer, maar het is alleen al door zijn enorme omvang een regionale grootmacht.’

Ook tussen Brussel en Ankara is de relatie broos, onder meer door de Europese reactie op de mislukte coup in juli eerder dit jaar, en de lang aanslepende onderhandelingen over lidmaatschap van de Europese Unie. ‘Voor dat laatste is er in de EU vandaag helemaal geen draagvlak’, zegt Van Rompuy. ‘Volgens mij ambieert Turkije dat lidmaatschap ook niet echt, of in elk geval niet meer, maar die ambiguïteit creëert wel veel wantrouwen en hypocrisie. Er komt een dag waarop we elkaar in de ogen moeten kijken en uitspreken welke samenwerking we echt willen.’

Net als bij Rusland moet ook hier het pragmatische de overhand houden, meent hij. ‘We werken nog altijd samen, ondanks de grotere spanningen. Dankzij het akkoord met Turkije hebben we de instroom in Europa kunnen stelpen. Vandaag spreken we over asielcentra in België die dichtgaan, in plaats van dat er nieuwe openen. Je zult me niet horen zeggen dat het de mooiste oplossing is uit humanitair standpunt, maar het was absoluut noodzakelijk voor de politieke stabiliteit in Europa.’

Advertentie

Advertentie