Stille hoop op een wereld zonder lawaai

De kunstinstallatie 'The Quiet View' van Hans Op De Beeck. ©Hans Op de Beec

Door de lockdown is 2020 het stilste jaar in de recente geschiedenis. Net nu maakt een boek lawaai over hoe luid onze wereld is geworden. ‘De nieuwe stilte’ van Lander Deweer en Jan Swerts voert ons langs concertzalen, luchthavens en dokterskabinetten.

‘Is het niet stilaan tijd voor een nieuw narratief rond stilte? Voorbij de clichés van wierookstokjes, chakra’s en bomen knuffelen?’, lees je in ‘De nieuwe stilte’. De auteurs Jan Swerts en Lander Deweer zitten in de trein naar Brussel, waar ze een interview hebben met de IJslandse neoklassieke pianist Ólafur Arnalds. Ze willen van Arnalds, een van de vaandeldragers van het megapopulaire genre, weten wat stilte voor hem betekent, en waarom zoveel mensen zich wereldwijd laven aan neoklassieke muziek. ‘Eindelijk’, zal Arnalds zeggen. ‘Een gesprek over de stilte. De kern van mijn muziek, maar niemand vraagt me ernaar.’

Jan Swerts en Lander Deweer maakten een mooi boek over stilte en lawaai. ©Koen Broos

Stilte en neoklassieke muziek vormen de kern van dit aparte reisboek. Swerts en Deweer zijn muziekfreaks, met een verschillende achtergrond. Deweer, een journalist uit West-Vlaanderen, zwoer lange tijd bij dissonante gitaarmuziek à la Sonic Youth en Wilco. Hij hield van het drukke leven in de grootstad Brussel tot hij naar het platteland verhuisde en zijn vriend Swerts hem onderdompelde in de wereld van de neoklassieke muziek. De Limburger Swerts is een extreme stiltejunkie die aan asperger lijdt. De meeste mensen hebben een filter tegen lawaai, hij niet. Elk geluid komt bij hem als een mokerslag binnen. Frappant, want Swerts is pianist en componist.

Kunst over stilte

Muziek

Hania Rani -Esja: een Poolse neoklassieke pianiste die aan de Chopin University in Warschau studeerde. Ze zette een stiltefestival op in de bergen in Polen, dat in twee dagen was uitverkocht. ‘Het toont aan dat veel mensen naar stilte snakken en dat je er veel geld mee kan verdienen, mocht je dat willen’, zegt ze in het boek.

Film

‘Noise’: een man (Tim Robbins) wordt helemaal gek van het kabaal dat New York produceert. Op een dag besluit hij in actie te komen. Elk jaar, becijferde het Europees Milieuagentschap, eist het lawaai 14.000 vroegtijdige doden in Europa. Auto’s en vliegtuigen zijn de grootste boosdoeners.

Boek

'De vreemdelinge' van Claudia Durastanti: een roman (dit voorjaar verschenen in het Nederlands) over veel, maar zeker ook over stilte. Durastanti groeide op als kind van twee dove ouders. ‘Ik heb geleerd hoe oorverdovend stilte en eenzaamheid kunnen zijn’, zegt ze.

Stripverhaal

De lawaai-eter van Jommeke: in deze 269ste aflevering, verschenen in 2014, onderneemt Filiberke een zoektocht naar mogelijkheden om te ontsnappen aan alle mogelijke geluiden rond hem. Hij ontdekt het stilste plekje van het land.

Neoklassieke pianomuziek is zo groot geworden dat het genre ook tegenstanders heeft gekregen. Voor die haters zijn Max Richter, Nils Frahm, Joep Beving en andere gezichten van de stroming helemaal niet de protestzangers van vandaag die snelheid van de maatschappij aan de kaak stellen en een stiller en rustiger alternatief aanbieden. Neen, neoklassiek is ‘kabbelende leegte’ en vulsel, slim in de markt gezet muzikaal behang.

Swerts gaat niet akkoord, vertelt hij aan de telefoon. Neoklassiek vormt in zijn ogen wel degelijk een reactie op onze ratracemaatschappij. ‘Die reflex is niet nieuw. Je zag het ook eind jaren 80 in Japan, toen daar de motor van de technologische vernieuwing aansloeg en het land plots het epicentrum van lawaai en stress was. Te midden van die economische versnelling werd een muzikant als Brian Eno ongekend populair met stille platen als ‘Music For Airports’. Dat was geen toeval: zijn muziek bood veel Japanners een uitweg uit hun hectische leven.’

Het grote verschil met vandaag is volgens Swerts dat neoklassiek veel groter is kunnen worden door het internet en dat mensen minder beschaamd zijn toe te geven dat ze deze maatschappij met al haar prikkels en lawaai te opdringerig vinden.

Stress

Het boek is meer dan een zoektocht naar het succes van neoklassieke muziek. Onderweg verruimden de twee hun blik. Ze klopten aan bij psychologen, cardiologen en zelfs architecten om van hen te horen waarom onze wereld almaar lawaaieriger lijkt, en hoe schadelijk al dat lawaai is voor onze gezondheid. Elk jaar eist lawaai volgens het Europees Milieuagentschap 14.000 vroegtijdige doden in Europa. Het gaat dan vooral om mensen die dicht bij een luchthaven of drukke snelweg wonen en door het lawaai stress krijgen en slecht slapen. En hoe meer stress, hoe groter de kans op hart- en vaatziektes.

Voor de Wereldgezondheidsorganisatie is lawaaivervuiling na luchtvervuiling de op een na grootste bedreiging voor onze gezondheid. Swerts: ‘Het is met geluidsvervuiling hetzelfde als met de klimaatopwarming: ze wordt op de hoogste politieke echelons onvoldoende als een bedreiging gezien omdat de desastreuze gevolgen moeilijk zichtbaar zijn. En politici leveren spijtig genoeg in de eerste plaats wat de klant vraagt.’

Het is met geluidsvervuiling hetzelfde als met de klimaatopwarming: ze wordt op de hoogste politieke echelons onvoldoende als een bedreiging gezien omdat de desastreuze gevolgen moeilijk zichtbaar zijn.
Jan Swerts

Dat klinkt pessimistisch en prekerig , maar het boek is dat zeker niet. Integendeel: ergens onderweg tijdens hun stiltetocht moeten Swerts en Deweer erkennen dat onze maatschappij eigenlijk zelfs stiller is geworden. Ze botsen op veelbelovende initiatieven van burgers overal in de wereld die hun recht op stilte terugeisen of lokale overheden die lawaaivervuiling wel een prioriteit vinden. Van gemeenten die stiltestraten- of gebieden opzetten tot Parijs met zijn Medusa’s: slimme camera’s die omgevingsgeluid visualiseren en zo de bewustwording vergroten.

Jekyll and Hyde

De kentering lijkt dus ingezet. Dat is een hoopvol besluit, zeker nu we sinds de lockdown en de vertraging van het leven door corona afstevenen op het stilste jaar in de recente geschiedenis. Zal deze crisis de bewustmaking over lawaaivervuiling versnellen? Swerts twijfelt. ‘Lander en ik zeggen altijd dat onze vriendschap zo goed functioneert omdat we Dr. Jekyll & Mr. Hyde zijn. Hij is de optimist, ik de scepticus. Hij wilde, zoals Rutger Bregman met zijn boek ‘De meeste mensen deugen’, een optimistisch verhaal brengen. (lacht) Als het aan mij had gelegen, was de titel ‘De laatste stilte’ geworden.’

De muzikant vindt dat we na de lockdown snel in onze oude gewoontes zijn hervallen. ‘Langs alle kanten wordt ons ingepeperd dat we moeten herleven en dingen inhalen, want ‘de economie moet weer aanzwengelen’.  Het klopt dat zware schade is berokkend aan ons weefsel. Maar wat voor een weefsel was dat ook? En is het voldoende uit elkaar gerafeld, waardoor mensen zich afvragen: kunnen we geen ander paradigma bedenken waarin meer ruimte is voor stilte? Ik vrees dat de lockdown daarvoor te kort was.’

‘De nieuwe stilte’ van Lander Deweer en Jan Swerts is uitgegeven bij Polis. 280 pagina’s, 20 euro

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud