De logica van Ivan Törzs

(tijd-cultuur) - De Amerikaan Ivan Törzs is de nieuwe muziekdirecteur van de Vlaamse Opera. Hij stond reeds enkele keren voor het orkest, maar de Fidelioproductie die op 30 oktober in première gaat, wordt zijn eerste opera in de Vlaamse Opera in zijn nieuwe functie. We spraken met de muziekdirecteur over zijn achtergronden, zijn stokpaardjes en zijn plannen.

Ivan Törzs werd geboren in New Jersey uit Hongaars-Russische ouders. Omdat zijn vader acteur was en zijn moeder flamencodanseres maakte Ivan Törzs tijdens zijn kinderjaren uitgebreid kennis met het theater. Als vijftienjarige raakte hij na het bijwonen van een voorstelling van 'Madama Butterfly' helemaal in de ban van de opera. Toch was wiskunde in die tijd een nog veel grotere passie voor Ivan Törzs. 'Toen ik een universitaire opleiding moest kiezen, droomde ik er nog niet van om muzikant te worden', vertelt de nieuwe muziekdirecteur van de Vlaamse Opera. 'Daarom ging ik wiskunde studeren aan de universiteit van Princeton. Tegen het einde van mijn studies begon mijn belangstelling voor wiskunde wat af te nemen en nam de muziek een steeds belangrijkere plaats in mijn leven in. Toen hebben mijn ouders me moeten overtuigen eerst mijn wiskundediploma te behalen. Vanaf mijn twintigste begon ik dan heel hard te werken om mijn achterstand op het muzikale vlak weg te werken.'

Toch drukte de wiskundeopleiding duidelijk een stempel op Ivan Törzs als mens en musicus, al geeft hij dat maar schoorvoetend toe. 'Wiskunde is nuttig, maar niet noodzakelijk voor het muzikale', vindt Törzs. 'Wiskunde is alvast een middel om je hersenen fit te houden en om logisch te leren denken. Mijn interesse in de wiskunde ging vooral uit naar de logica. Als dirigent en als mathematicus moet je het talent bezitten om abstracte structuren te doorgronden. Toch is het verband tussen wiskunde en muziek slechts onderhuids aanwezig: de verbanden tussen beide disciplines vind je veeleer bij de wortels van de muziek dan aan de oppervlakte.'

'Uiteindelijk zijn wiskunde en muziek voor mij twee verschillende werelden die voortvloeien uit de dichotomie tussen de analytische manier van denken en emotionele manier van denken', gaat Törzs voort. 'Zonder twijfel heb ik in het verleden, en misschien ook vandaag nog, te analytisch gedacht. Ik was een beetje zoals die robot uit Star Wars: ik was in staat logisch te denken, maar toch begreep ik de mensen niet zo goed. Ik heb echt hard aan mijn sociale vaardigheden moeten werken. Ik beschouw mezelf als dirigent nog steeds als iemand die meer op het werk gericht is, dan op de mensen.'

Na zijn opleiding in Princeton trok Ivan Törzs naar het Mannes College of Music en naar de befaamde Juilliard School in New York waar hij als dirigent het grote operarepertoire leerde kennen. 'Ik begon als een concert- en operafan, niet als iemand die zo nodig dirigent wilde worden', zegt Törzs. 'Wat mijn visie als dirigent wellicht het meest heeft bepaald, zijn de vele avonden die ik als student in de Metropolitan Opera doorbracht waar ik grote dirigenten en operasterren ging bewonderen.' In 1985 ging Ivan Törzs zijn geluk in Duitsland beproeven: in Darmstadt, Hamburg en Karlsruhe leerde hij als repetitor en assistent-dirigent de knepen van het vak en in 1993 werd hij Generalmusikdirektor van de opera van Schwerin. Hij bracht er het Duits-romantische repertoire, met veel Wagner-opera's, maar ook Debussy's 'Pelléas et Mélisande' en Alban Bergs 'Wozzeck' stonden op het programma. Törzs beleefde in Schwerin schitterende jaren. 'Ik denk dat ik de juiste man op de juiste plaats was', vertelt Ivan Törzs. 'Maar ik voel nu niet meteen de last op mijn schouders dat succes te moeten evenaren. Als je als dirigent van een orkest of als manager van een bedrijf iemand moet opvolgen die er een puinhoop van heeft gemaakt, kun je hopen dat je de zaak weer overeind krijgt, maar als je iemand moet opvolgen die een succesverhaal gerealiseerd heeft, ben je al blij als je het niveau kan bewaren. De situatie in Schwerin was zeer specifiek. Ik werd er kort na de Duitse hereniging muziekdirecteur en er waren op dat moment in het operahuis menselijke, financiële en politieke problemen.'

'Bij de Vlaamse Opera is de situatie helemaal anders. Dit operahuis staat reeds op een hoog niveau en ik moet hier geen Augiasstal uitmesten. Ik heb wel enkele ideeën over orkestklank, maar dat is werk dat ik op lange termijn kan realiseren. Ik wil vooral aan een uniforme speelstijl werken. Als je in een orkest musici hebt met dezelfde muzikale achtergrond, krijg je vanzelf een uniforme stijl zoals in beroemde orkesten als het Philadelphia Orchestra of de Staatskapelle Dresden het geval is, waar de nieuwe orkestleden vaak studenten zijn van de orkestmusici. In het orkest van de Vlaamse Opera, waar mensen van verschillende landen en uit verschillende scholen samenkomen, is die uniforme speelwijze niet zo vanzelfsprekend. Maar daar kan op termijn aan gewerkt worden. Daarnaast zijn ook de stilistische en ritmische flexibiliteit de alfa en omega van een operaorkest. Elke opera is anders en zelfs elke uitvoering van hetzelfde stuk is anders omdat de zangers het verloop van de uitvoering zo sterk bepalen. Daarom moet een orkest bijzonder alert zijn om telkens vlot op de situatie te kunnen reageren.'

De Vlaamse Opera profileert zich afgelopen jaren steeds meer met eerste opvoeringen en met 20ste-eeuwse opera's. In het curriculum van Ivan Törzs vinden we Dallapiccola's 'Il Prigioniero' en Schönbergs 'Erwartung'. Hoe staat Törzs tegenover het jongere operarepertoire? 'Ik beschouw me niet als een specialist, maar ik voel wel wat voor sommige hedendaagse muziek', antwoordt hij. 'Tijdens mijn volgende concert in de Vlaamse Opera breng ik onder meer werk van Elliott Carter. Mijn wiskundige achtergrond helpt me wel om de hedendaagse en sommige 20ste-eeuwse partituren te verwerken en om er analytisch inzicht in te krijgen, maar het valt me telkens op dat het me zoveel tijd vergt om echt van die muziek te gaan houden. Dan val je terug op de vraag hoeveel tijd je hebt en hoeveel tijd je eraan wil besteden. Ik wil geen werken dirigeren die ik niet door en door ken en helemaal aanvoel. Daarom doe ik het slechts sporadisch en dus wil ik het dirigeren van hedendaagse opera's zeker niet uitsluiten, maar wel beperken.'

Toen hij nog in Schwerin werkte, overtuigde Ivan Törzs af en toe zelfs grote diva's als Renata Scotto, Cheryl Studer en Helen Donath om in zijn bescheiden operahuis te komen zingen. In de Vlaamse Opera heeft Törzs eerder in 'Pikovaja Dama' met Rita Gorr gewerkt, een samenwerking waarover hij danig in de wolken was. Törzs heeft duidelijk een zwak voor legendarische operastemmen, en volgens hem leiden die de aandacht niet noodzakelijk af van de dramatische boodschap van de opera. 'Ik verschil daarover van mening met veel mensen, bijvoorbeeld ook met Marc Clémeur met wie ik echter ook vaak op dezelfde golflengte zit', zegt Törzs. 'Maar kijk, ik ben zo vaak naar de Metropolitan Opera geweest en daar kom je toch in een andere wereld. Ik beweer niet dat men opera niet als een drama moet beschouwen: de meeste componisten wilden toch ten minste dat het publiek begreep waarover het werk ging. Maar net als in de film willen de mensen ook sterren zien. Van actrices als Meryl Streep kan je zeggen dat ze een ster is, maar ook dat ze uitstekend een rol kan neerzetten. Hetzelfde geldt voor de grote operadiva's. Maar het hangt telkens van de rol af. Sommige rollen hebben meer stemkwaliteit nodig, andere meer acteerprestatie of meer personaliteit. Het zou dom zijn een legendarische maar oude operatante als Zerlina te casten, maar het is even verwerpelijk om een jonge schone met benen als Naomi Campbell Brünhilde te laten zingen. We kunnen het ons in de Vlaamse Opera niet veroorloven op regelmatige basis de grote sterren te engageren, maar af en toe zou toch al heel aangenaam zijn? Als men al maar eens ophoudt met sterren te veroordelen omdat ze sterren zijn.'

Vanaf vandaag leidt Ivan Törzs in de Vlaamse Opera de nieuwe productie van Beethovens 'Fidelio', een werk waarvan de creatie Beethoven bloed, zweet en tranen heeft gekost. Sedert Beethoven in 1792 van Bonn naar Wenen was getrokken, was hij een gevierd pianovirtuoos en een componist van pianoconcerti en symfonieën. Maar hij besefte maar al te goed dat hij pas echt een gerespecteerd componist zou zijn als hij ook in het theater succes zou oogsten. Volgens Törzs neemt 'Fidelio' nog steeds een bijzondere plaats in het operarepertoire in: 'Fidelio is een unieke opera', vertelt de dirigent. 'Er is maar één componist die succesvol was in het schrijven van symfonieën én opera's, en dat is Mozart. Al de andere symfonici deden ofwel geen poging om opera's te schrijven, ofwel, in het geval van Haydn en Schubert, vind ik hun pogingen totaal mislukt. Misschien is Tsjaikofski nog de uitzondering. Ook Beethoven was een groot symfonicus, maar geen echte operacomponist. Het is duidelijk dat Fidelio een opera is die door een symfonicus gecomponeerd werd. Naast symfonische invloeden zijn er ook oratoriuminvloeden in het werk die bijvoorbeeld verwijzen naar zijn 'Missa Solemnis'. Elementen uit symfonie, oratorium en opera gaan hier hand in hand en culmineren in een geloofwaardig muzikaal drama.'

Later dit jaar dirigeert Ivan Törzs ook Beethovens 'Achtste Symfonie'. Het uitvoeren van klassieke symfonieën beschouwt hij als een absolute noodzaak. 'Ik dirigeer graag concerten, niet alleen omdat ik ook eens graag in de kijker sta, maar omdat ik als dirigent de voeling met symfonische structuren wil bewaren', zegt Ivan Törzs. 'In tegenstelling tot opera's hebben symfonieën duidelijke klassieke vormen: de structuur van die werken bepaalt uiteindelijk ook het tempo van de uitvoering. Ik bedoel niet het algemene tempo maar de fluctuaties. Vergelijk het maar met het rijden met een auto over een snelweg. Tijdens een uitvoering gebruik je geen cruise control, maar de rem en het gaspedaal. Je gaat even wat sneller en dan weer wat langzamer. Het intuïtief aanvoelen van een symfonische structuur bepaalt het tempo dat je onderweg zal nemen. Opera's hebben wel een structuur maar die wordt door het drama bepaald en niet door de pure muzikale logica. Beethoven-symfonieën zijn natuurlijk een perfecte training om het inzicht in die symfonische structuren aan te scherpen. En daarom wil ik elk jaar graag naar deze werken teruggrijpen.'

FIDELIO

Vlaamse Opera (Antwerpen) - wo 30 okt, 20 uur en op vr 1, wo 6, za 9, do 12 nov, 20 uur, en op zo 3 nov om 15 uur - 03/233.66.85

Vlaamse Opera (Gent) - wo 20, za 23, di 26 en vr 29 nov, 20 uur en op zo 1 dec, 15 uur - 09/225.24.25

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud