Joris Verdin: De ster van het festival

Het Festival van Vlaanderen koos dit jaar Joris Verdin als Festivalster. Verdin is organist maar ook componist, verzamelaar en bespeler van harmoniums, pedagoog en musicoloog. Vanuit zijn brede achtergrond brengt hij in de diverse festivalafdelingen, vaak samen met andere musici, gevarieerde programma's. Hij gaat daarbij op zoek naar formules om het orgel met gelijkwaardige partners aan te vullen.

Joris Verdin heeft de voorbije jaren een uitstekende reputatie opgebouwd als uitvoerder van orgel- en harmoniummuziek, met een bijzondere voorliefde voor de Franse traditie. Zo gelden zijn opnamen van Francks orgel- en harmoniummuziek als absolute referenties. Tijdens een concert voor de Kortrijkse festivalafdeling zal Verdin werk van Franck vertolken. Voor de manier waarop hij Francks orgelmuziek op historische orgels opnieuw tot leven bracht, kreeg hij twee jaar geleden een Ceciliaprijs. 'Een orgel is altijd nauw verbonden met een bepaald repertoire dat op een bepaalde plaats en op een bepaald moment ontstaan is', vertelt Joris Verdin. 'Het orgel is voor vele historische instrumenten bovendien een referentiepunt, een spiegel van de klankwereld uit een bepaalde tijd. Daarom is het belangrijk dat men bij een restauratie voorzichtig omspringt met het historische materiaal omdat het ons zoveel over de klank uit een bepaalde periode kan vertellen. Soms is het zelfs interessanter om op een historisch orgel te spelen dat vijftig jaar na de compositiedatum van het stuk gebouwd werd, dan om op een reconstructie te spelen van een instrument uit de tijd van de compositie.'

Verdins zoektocht naar geschikte instrumenten voor zijn opnames van het orgeloeuvre van César Franck, bracht hem naar twee orgels in Spaans Baskenland en naar het orgel van de Saint-Ouen in Rouen. 'Voor de Franck-opname, heb ik relatief grote inspanningen moeten doen om geschikte instrumenten te vinden', vertelt Joris Verdin. 'Sommige instrumenten waren mechanisch zeer moeilijk te bespelen, maar uiteindelijk krijgt men dan toch een klankbeeld te horen dat Franck in zijn hoofd had toen hij de werken componeerde. Het was echter niet mijn bedoeling om een reconstructie of een ideale opname te realiseren. Aan de hand van partituren, historische orgels, informatie van Franck zelf, een monografie over Franck, en natuurlijk ook vanuit mijn karakter, heb ik het project richting gegeven. De cd is wel een interessant document geworden, maar een andere solist zou met hetzelfde uitgangsmateriaal een heel ander resultaat bereikt hebben. Franck kan bovendien op diverse orgels fantastisch klinken. Hij paste zich ook steeds aan de omstandigheden aan.'

Wie de lijst van 16 concerten bekijkt die Joris Verdin voor het Festival van Vlaanderen brengt, merkt dat er maar twee orgelrecitals gepland zijn. Verder musiceert Verdin telkens in kamermuziekverband of werkt hij met koren en orkesten samen. 'Het traditionele orgelconcert blijft een interessant concept, en ik ben blij dat er in ons land nog enkele goed florerende orgelcycli zijn, maar ik weet niet of we te veel aan die formule moeten vasthouden', zegt Joris Verdin. 'Daarom ga ik liever op zoek naar combinatieformules. Aan de verschillende festivalafdelingen heb ik overigens voorgesteld om op lokaal vlak orgelconcerten te organiseren met plaatselijke muziekensembles, maar daar is spijtig genoeg geen respons op gekomen. Ik ben namelijk een voorstander om het orgel met gelijkwaardige partners aan te vullen. Het orgel moet uit zijn traditionele hoek worden gehaald, en dat lukt niet als de organist een uur lang, voor het publiek onzichtbaar, achter zijn speeltafel zit.'

Verdin werkt samen met het Vlaams Radio Koor voor een Liszt-programma, met Liszts magistrale 'Prelude en fuga op B.A.C.H'. Met Il Fondamento brengt hij orgelconcerti van Händel. Zijn broer Walter Verdin maakte een video-installatie voor een orgelconcert in de Brusselse Sint-Michielskathedraal met de 'Neuf Méditations sur le mystère de la Sainte Trinité' van Olivier Messiaen op het programma. 'Deze meditaties hebben een duidelijk programma dat de componist in de tussengevoegde teksten duidelijk maakt', vertelt Joris Verdin. 'Ik heb al concerten gebracht met de voordracht van Messiaens teksten, maar dan overval je het publiek met moeilijke Franse teksten. Het feit dat Messiaen zelf over synesthesie nadacht en klanken in verband bracht met kleuren, heeft ons op het idee gebracht met goede smaak iets te doen met een video-installatie. Het wordt geen show en geen artistieke pornografie, maar iets wat aansluit bij de inhoud van elk onderdeel van het stuk.' De religieuze inhoud van het werk is voor Verdin alvast niet het belangrijkste aspect van deze compositie. 'Het religieuze kan een rol spelen in deze muziek, maar het is voor mij als uitvoerder niet essentieel', stelt Verdin. 'Ik vind het wel belangrijk de teksten te lezen en proberen te begrijpen, maar ik hoef de inhoud ervan zelf niet te geloven. Maar dat belet niet dat ik zeer goed aanvoel dat in deze muziek een existentiële gedrevenheid zit.'

Als componist was Messiaen een trendsetter, maar speeltechnisch beschouwt Joris Verdin hem eerder als een synthesefiguur. 'De invloed van Charles Tournemire wordt nog steeds onderschat', aldus Verdin. 'De ideeën van de superpositie van verschillende stemmen, de onafhankelijke lijnen die je op een orgel kan maken, maar ook de guirlandes van tonen en de korte flarden met registratiewisselingen, zijn ideeën van Tournemire. Voor speeltechniek bracht Messiaen een synthese van de orgelkunst uit de jaren 1930-40, en met dat vocabularium werkte hij zijn compositietechnieken uit.' Verdin vindt dat de analyse van Messiaens complexe partituren nuttig kan zijn als voorbereiding, maar dat de uitvoerder zich tijdens de uitvoering toch vooral op andere zaken moet concentreren. 'Als deze composities herleid konden worden tot het uitwerken van bepaalde technieken, dan waren ze oninteressant', meent Joris Verdin. 'Gelukkig biedt Messiaen veel meer dan dat. Niettegenstaande de ritmische notatie vaak zo ingewikkeld is, moet men toch altijd het ideaal voor ogen hebben. Maar voor mij is de communicatie en de expressie het belangrijkste tijdens een concert. De perfecte timing is daar bij een orgel bijna altijd het slachtoffer van. Want timing is bij dit instrument het middel bij uitstek om dingen te suggereren en om expressief te spelen. Ook Messiaen vraagt de uitvoerders om perfect te spelen wat er staat, maar op het moment van de voordracht toch hun hart te laten spreken.'

Joris Verdin is ook een gepassioneerd harmoniumliefhebber en dus komt die bijzondere belangstelling voor een vergeten instrument tijdens de festivalconcerten geregeld aan bod. 'Hoe gefascineerd ik ook door het harmonium ben', zegt Verdin', ik ben me er goed van bewust dat dit instrument geen toekomst meer heeft, in tegenstelling tot de orgelcultuur die nog volop leeft. Het harmonium stemt niet meer overeen met de esthetische normen van vandaag. Een instrument doet aan 'Sehnsucht' denken en dat wordt niet meteen met topkwaliteit geassocieerd. Harmoniummuziek spelen is voor mij louter het realiseren van een reconstructie.' De authentieke harmoniummuziek voert ons terug naar de negentiende-eeuwse salons. 'Het is salonmuziek in de positieve betekenis van het woord', benadrukt Joris Verdin. 'Dankzij het harmonium klonk een groot repertoire bij de mensen thuis en het instrument leende zich ook voor kamermuziek en er werd ook heel wat muziek op gecreëerd. In Kortrijk breng ik met Warre Borgmans bijvoorbeeld melodrama's voor harmonium en acteur die in dat milieu te horen waren. We hebben ze naar het Nederlands vertaald en ze werden in ons land bij mijn weten nog niet opgevoerd.'

'Het harmonium werd gecreëerd omdat men op de piano bij het inhouden van de toets geen crescendo kon maken', gaat Verdin voort. 'Daarom ging men naarstig op zoek naar een technische oplossing om een aangehouden toon te kunnen moduleren. Dankzij de controle van de dynamiek en de mogelijkheid om verschillende timbres te kunnen gebruiken, past het harmonium helemaal bij een tijdsgeest van orkestraal denken, waar men ervan uitging dat de expressie van muziek bepaald werd door de dynamiek en de klankkleur.' Met Claire Chevallier brengt Joris Verdin duo's voor harmonium en pianoforte van Saint-Saëns, Widor en arrangementen voor dezelfde bezetting van composities van Beethoven. 'Om de klassieke literatuur in huis te halen, werden er heel wat arrangementen voor harmonium en pianoforte gemaakt', zegt Verdin. 'Het is een combinatie die heel wat mogelijkheden biedt: de klankkleurmogelijkheden en expressie van het harmonium vullen het krachtige en het ritmische karakter van de piano perfect aan. Bij de Beethoven-arrangementen zit de melodie bij het harmonium en de begeleiding is voor de pianoforte, maar als men dan de oorspronkelijke werken voor deze combinatie hoort van Saint-Saëns en Widor, merkt men dat zij de combinatie kennen, experimenteren en tot originele en interessante resultaten komen.'

Het switchen tussen een barokorgel, een gigantisch romantisch orgel of een harmonium is haast vanzelfsprekend voor een organist vindt Joris Verdin. 'Voor het harmonium is natuurlijk de specifieke traptechniek vereist, maar het wisselen van instrumenten is voor organisten door de eeuwen heen altijd een vanzelfsprekendheid geweest. Organisten waren tijdens de negentiende eeuw bijzonder vertrouwd met het harmonium, dat blijkt zonder meer uit het orderboek van harmoniumbouwer Mustel. Ik probeer die historische context zoveel mogelijk te respecteren: orgelmuziek van Peter Cornet bereid ik voor op mijn klavichord, en het werk van César Franck studeer ik altijd op mijn pedaalpiano, net zoals die componisten dat ook deden. Ik probeer al die stijlen en instrumenten af te wisselen en het repertoire toch te overzien. Ik neem mijn tijd om in een bepaalde atmosfeer te komen, en dan meen ik dat ik uiteenlopende aspecten van het repertoire wel kan presenteren zonder de materie geweld aan te doen.'

JORIS VERDIN

Concertgebouw (Brugge) - do 1 aug, 11.30 uur (met Claire Chevallier pianoforte) - 050/33.22.83

Sint-Jacob (Brugge) - do 8 aug, (met Capilla Flamenca) - 050/33.22.83

Sint-Romboutskathedraal (Mechelen) - di 20 aug, 20.30 uur (recital) - 015/29.78.22

O.L.V.-Kathedraal (Antwerpen) - za 24 aug, 20 uur (met Göteborg Baroque Ensemble) - 03/202.46.60

Sint-Jakob (Gent) - za 7 sep en Happening (Brussel) - zo 8 sep (met Dick Van der Harst, draaiorgel) - 09/243.94.94 en 02/548.95.95

Sint-Anna (Gent) - vr 13 sep, 20 uur (met VRK) - 09/243.94.94

Aula Piet de Somer (Leuven) - ma 23 sep, 20.30 uur (met Il Fondamento) - 016/20.05.40

Sint-Baafskathedraal (Gent) - wo 25 sep, 20 uur (met Capilla Flamenca) - 09/243.94.94

Sint-Michielskathedraal (Brussel) - do 10 okt, 20 uur (met Walter Verdin, video) - 02/548.95.95

Sint-Maartenskerk (Kortrijk) - do 24 okt, 20 uur (met VRK) - 056/22.28.29

Kortrijk - 12 nov - (met Warre Borghmans) - 056/22.28.29

Cd: Verdin speelt Franck - Ricercar 207402 Orgelwerk van en door Joris Verdin - Ricercar 233442

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud