De ironische bloeddorst van Stalin

(tijd) - 'Ik heb nachtmerries gehad', geeft Simon Sebag Montefiore toe. Drie jaar werkte de Britse historicus aan 'Stalin, het hof van de Rode Tsaar', een ontluisterende inkijk in het incestueuze leven in het Kremlin. 'Soms droom ik nog van hem, ook omdat mijn volgende boek over de jonge Stalin gaat.'

'Stalin' is een boek dat naar de keel grijpt. Dat komt omdat Simon Montefiore de rode tsaar opvoert als een monster met een menselijke kant. De nieuwe Stalin kreeg gestalte dankzij persoonlijke documenten die voorheen niet toegankelijk waren. 'Ik was de eerste die de stukken kon bestuderen die van het presidentiële naar het Russische staatsarchief werden overgedragen', zegt de auteur. 'Het was fascinerend materiaal, precies wat ik zocht. Ik wilde immers dat mijn boek ook iemand die nooit iets over Stalin had gelezen, zou boeien. Vrouwen lezen meestal niet over Stalin omdat ze denken dat hij een droogstoppel is, een robot. Nu kon ik aantonen dat hij een getalenteerde, diabolische man was met gevoel voor ironie. Verdorven en fascinerend, zoals veel mensen in zijn omgeving. Het boek verhaalt hoe ze dansten en zongen, wat ze aten, met wie ze sliepen, welke affaires ze hadden en waar ze hun kinderen op school deden. Door de rijkdom aan persoonlijke gegevens is het een kroniek geworden van geprivilegieerde machthebbers en hun perverse gewoonten. De mix van hoe ze leefden en hoe ze regeerden, maakt het interessant voor niet-historici.'

Montefiore zocht ook de kinderen op van Stalins trawanten, zoals Beria, Molotov, Malenko, Chroetsjev en Kaganovich. Sommigen zijn liberalen geworden, maar vreemd genoeg zijn velen nog steeds stalinist. 'Iedereen die Stalin persoonlijk gekend heeft, kan hem nooit meer vergeten. Ze herinneren zich levendig hoe goed hij met kinderen overweg kon. Hij behandelde hen als volwassenen. Wanneer hij tijdens het diner met Molotov en Beria discussieerde, vroeg hij ook altijd naar de mening van de kinderen.'

In sociale contacten was Stalin meesterlijk. Hij wist anderen een goed gevoel te geven. Misschien zou Montefiore hem bij een ontmoeting ook aardig hebben gevonden? 'Nee', zegt hij resoluut. 'Dit boek was een ontmoeting met Stalin. Ik vind hem niet aardig, maar hij is wel onweerstaanbaar. Zelfs Churchill en Roosevelt waren bijzonder gecharmeerd van hem. Door zijn schijnbare bescheidenheid en authenticiteit gaf hij zijn gesprekspartners indirect het gevoel dat ze de belangrijkste mensen op de aardbol waren. Maar hij kende ook vreselijke driftbuien en het boek toont aan dat zijn wreedheid nog weerzinwekkender was dan we dachten.'

'Tijdens de grote terreur in de tweede helft van de jaren 30 gaf hij bijvoorbeeld het bevel lukraak 100.000 mensen te vermoorden, met quota per stad. Er is ook een memorandum over de collectivisering van de landbouw waarin hij gebiedt om duizenden boeren te doden. En hij goochelde met aantallen gevangenen die dienden te worden omgebracht: 50.000 hier, 40.000 ginder.'

Historici kibbelen over de vraag, maar volgens Montefiore was Stalin wel degelijk de 'chief-operator' van de moordmachine tijdens de grote terreur. 'Hij was ook de ultieme en typische bolsjewiek. De meeste boeken schilderen Stalin af als een paranoïde en meedogenloze psychopaat. Als Stalin een psychopaat was, dan waren er duizenden psychopaten. Alle bolsjewieken aan de top waren zoals Stalin. Misschien was Lenin nog de meest meedogenloze wreedaard.'

In het boek is Stalin ook de man die warme liefdesbrieven aan zijn vrouw schrijft. De beul voor wie een mensenleven geen knip waard was, bleek zich tegelijk om het huiswerk van de kinderen te bekommeren en gevoel voor humor te hebben.

Maar ondanks zijn emotionele intelligentie, bleek Stalin niet in staat om zijn liefde in het bijzijn van zijn vrouw te uiten. 'Dat is wellicht typisch voor dat soort figuur. Heel fijngevoelig om anderen af te tasten maar emotieloos in staat om mensen die hem graag zien te vernietigen. Voor hem was alles politiek, ook het intieme en het persoonlijke. Hij vond niet dat hij een gewone man was. Dat geloof deelde hij met Mao en Hitler: ook zij dachten op jonge leeftijd dat ze geen gewone stervelingen waren. Stalin zag zich als de Messias van het bolsjewisme en alles wat tegen hem was, was ook tegen de revolutie. Elke daad die hij stelde, was sowieso heilzaam voor het marxisme.'

Montefiore begint zijn boek met de zelfmoord van Nadja, waar Stalin aanvankelijk wel ondersteboven van was. Geeft de auteur daarmee aan dat de zelfmoord het scharniermoment in het leven en in het regime van Stalin was? 'Ja en nee. Ik geloof niet dat de zelfmoord tot gevolg had dat Stalin een brutale massamoordenaar werd. Haar familie stelt het graag zo voor, maar dat is onzin. Als ik het boek op die avond van het jaar 1932 laat beginnen, is het omdat het me de kans geeft op een aantrekkelijke manier duidelijk te maken hoe het publieke en het private verstrengeld waren. In dat opzicht is het de ideale avond die laat zien hoe de bolsjewistische leiders die elkaar al 30 jaar kenden, samen woonden, samen aten en samen feestten. Het jaar van de zelfmoord van Nadja was bovendien een cruciaal moment omdat de Sovjet-Unie bijna op het punt stond ineen te storten. Miljoenen boeren kwamen om van de honger. Het Centraal Comité van de partij volgde Stalin zeker niet loyaal in zijn nefaste planpolitiek. Op dat moment moet bij hem het besef gegroeid zijn dat hij grote aantallen conservatieven uit de weg moest ruimen. Ik denk niet dat hij de terreur toen gepland heeft, het was veeleer een bewustzijn dat het op een dag onvermijdelijk zou zijn.'

'Nadja was niet relevant genoeg voor hem om de oorzaak van de grote terreur te zijn. Uit de nieuwe bronnen blijkt dat Nadja manisch-depressief en schizofreen was. Haar mentale ziekte dwingt ons haar zelfmoord anders te interpreteren. Het was niet uit weerzin voor het meedogenloze beleid van Stalin dat ze de hand aan zichzelf sloeg. Ze was bezorgd over de hongersnood op het platteland, maar als overtuigd bolsjewist steunde ze Stalin.'

De herinnering aan Nadja bleef Stalin achtervolgen. Was hij dan toch niet van koud staal? 'Hij was keihard, tot in het extreme. Maar van staal is hij nooit geweest. Hij werd voortgestuwd door een soort eeuwigdurend drama. Hij leek meer op een nerveuze acteur die voortdurend op de toppen van zijn tenen liep dan op een stalen machine. Lichamelijk was hij wel ongelooflijk sterk. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte hij als zestiger 12 tot 16 uur en dat vier jaar lang.'

Ook de geest van zijn oudste zoon, Jakov, liet hem niet los. Stalin had geen hoge pet op van de zoon uit zijn eerste huwelijk. Nadat een kogel bij een zelfmoordpoging was afgeschampt op de borst van Jakov, sneerde Stalin dat hij niet eens kon richten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vond Stalin dat Jakov zich van kant had moeten maken in plaats van zich als krijgsgevangene te laten afvoeren. Maar toen hij zichzelf tijdens zijn gevangenschap dan toch doodde, kon Stalin de herinnering aan zijn zoon niet meer uit zijn hoofd zetten. 'Dat blijkt uit getuigenissen uit zijn omgeving. In Stalins documenten is daarover weinig te vinden. Ook dat was typisch voor Stalin. Hij sprak niet over Jakov met zijn dochter of andere familieleden, maar met zijn protégés, de jonge partijleiders. Hij had geen familieleven, zijn familie was de partij. Zijn eigenlijke familie minachtte hij.'

'Op zijn manier heeft hij wel van zijn twee officiële vrouwen gehouden. Maar hun relatie werd bemoeilijkt door de onverschillige afstandelijkheid van de egotist. Bovendien had hij lieven voor één nacht en bijna zeker ook affaires. Er is sprake van een affaire met een kapster en met zijn schoonzus. Stalins type was de gezette huisvrouw. Om dezelfde reden hield hij van sopranen, die zaten ook goed in het vlees.'

'Vrouwen stonden veeleer laag op zijn prioriteitenlijstje, maar hij was dus zeker geen seksloze eunuch zoals Hitler. Stalin was wel wat preuts; wellicht was hij geremd vanwege zijn ene kortere arm en zijn psoriasis. Maar de Georgiërs zijn de Italianen van Rusland. Vrouwen vielen voor Stalins honingkleurige ogen en zijn dikke, zwarte haar. Zelfs als jonge, obscure armoedzaaier was hij nooit zonder vriendin.'

Later werden vrouwen voor Stalin een middel om de andere bolsjewistische leiders in zijn greep te houden. 'De dood van Nadja maakte hem wantrouwig tegenover de vrouwen van de mannen in zijn omgeving. Hij flirtte met hen, maar hij zat ermee verveeld dat ze zijn invloed op hun mannen konden afremmen. Gelukkige huwelijken zoals dat van de Molotovs maakten de jaloerse tiran bitter. Bij Stalin was alles tegelijk persoonlijk en politiek en dus begon hij via de echtgenotes te manipuleren. Er is veel nieuw materiaal naar boven gekomen dat zijn ironisch sadisme terzake illustreert. Hij liet de vrouwen van zijn beste makkers ontvoeren en arresteren en sommige liet hij daarna executeren.'

Stalin was een autodidact die boeken verslond. 'Dickens, Balzac, Zola,... Hij heeft ze allemaal gelezen. Je kunt hem een intellectueel noemen, maar een originele denker of een creatieve geleerde was hij niet. Zoals vaak bij autodidacten wist hij van sommige dingen alles af en van andere nauwelijks iets.'

Behalve voor literatuur had hij ook een boontje voor historische werken. 'Hij liet zich niet geheel leiden door historische modellen, maar hij was zich wel bewust van de parallel tussen het beleid van de 16de-eeuwse tsaar Ivan de Verschrikkelijke en zijn eigen schrikbewind. Hij had bijvoorbeeld de gewoonte om tijdens zijn wandelingen om het Kremlin te zeggen: 'Ivan de Verschrikkelijke liep hier ook.' Hij heeft er zeker wat van opgestoken. Los daarvan was het Stalins eigen overtuiging dat hij moest handelen zoals hij heeft gedaan.'

Tijdens de Tweede Wereldoorlog toonde Stalin zich aanvankelijk geen groot strategisch leider. 'Toen hij het opperbevel voerde, maakte hij er een puinhoop van. Alleen doordat de hulpbronnen van Rusland haast onuitputtelijk waren en omdat alle tegenstanders van het regime dood waren, kon hij het fiasco overleven. In 1942 kwam hij tot het besef dat hij toch beter naar zijn generaals kon luisteren. Toen werd hij wel weer een bekwaam leider.'

De uiteindelijke militaire overwinning is voor een groot deel toe te schrijven aan generaal Zjoekov. 'De briljantste van alle generaals, die elke belangrijke slag won. Maar hij gaf niets om levens. In het Westen zou men zijn hardheid en de offers aan mensenlevens nooit hebben getolereerd.' Behalve op de krijgskunde van Zjoekov kon Stalin ook rekenen op de managerskwaliteiten van Beria, de chef van de staatsveiligheid. 'Beria's lonende aanpak steunde deels op intimidatie en deels op geïnspireerd leiderschap. Zijn schoondochter vertelde me dat als Beria in Amerika had gewoond, hij de grote baas van General Motors had kunnen zijn. Ik denk dat ze gelijk heeft: Beria was geen overtuigde bolsjewist, veeleer een ambitieuze man die het overal had kunnen maken. Als hij in België had gewoond, dan was hij misschien de voorzitter van de Bank Brussel Lambert of van de Generale Maatschappij geworden.' (lacht)

Of zijn levenswandel in dat geval minder pervers zou zijn geweest, is niet te voorspellen. 'Iedereen wist dat de begaafde Beria een verkrachter van jonge meisjes was, maar ze hielden het achter de hand om hem op het gepaste moment uit te schakelen. Stalin zelf dacht altijd als een politicus. Bekwame mensen vernietigde hij pas wanneer ze niet meer nuttig waren. Zo verging het ook generaal Zjoekov.'

Na de oorlog braken jaren aan van een weerzinwekkende decadentie. Stalin en zijn kliek leek op dat moment elk contact met de realiteit te verliezen. 'Stalin had al veel eerder geen besef meer van de dagelijkse werkelijkheid', zegt Montefiore. 'Sinds 1917 was hij niet meer in een winkel geweest. Zijn kinderen moesten hem erop wijzen dat ze met het weinige geld dat hij hen gaf niets meer konden kopen.'

Simon Sebag Montefiore - Stalin, het hof van de Rode Tsaar - 2004, Utrecht/Antwerpen, Uitgeverij Spectrum/Manteau, 725 blz., 39,95 euro, ISBN 90-712-0605-X

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud