'Ik heb mijn vader vermoord'

(tijd) - De Russische schrijver Viktor Jerofejev vertelt in zijn autobiografische roman 'De goede Stalin' hoe hij ongewild de carrière van zijn vader in gevaar bracht. In vijf hoofdstukken vol drama en petite histoire brengt hij zijn ouders tot leven, en met hen de verschrikkelijke geschiedenis van de twintigste eeuw.

'In mijn familie heeft zich een Shakespeareaans drama voorgedaan. Ik heb mijn vader vermoord. Niet letterlijk, maar politiek. Mijn deelname aan 'Metropol' in 1978, een bundel verhalen van 23 dissidente sovjetschrijvers die verscheen zonder aan de censuur te zijn voorgelegd, leidde ertoe dat de politieke carrière van mijn vader oneervol werd afgebroken.

Hij werd verdreven uit de diplomatenkringen waarin hij zijn hele leven had doorgebracht. Natuurlijk was het geen grap om mijn vader te vermoorden door hem machteloos te maken, want voor een man die zijn leven in de aura van de macht heeft doorgebracht, is machteloos worden een vorm van sterven. Het incident leidde tot een ontzettend pijnlijk familiedrama dat in de politieke openbaarheid werd uitgevochten', vertelt Viktor Jerofejev.

Jerofejev werd geboren in 1947 en groeide op in volle Stalin-tijd. Zijn vader werkte op het Kremlin als tolk Frans van Stalin. Hij was aanwezig bij alle belangrijke onderhandelingen met Franse leiders en communisten. Later werd hij sovjetdiplomaat in Parijs en in Wenen. Jerofejevs reconstructie van de glorietijd van zijn vader, die een flink deel van 'De goede Stalin' beslaat, contrasteert sterk met de uiteindelijke afloop - het pijnlijke ontslag - die al vroeg in het boek wordt aangekondigd.

Met grote precisie legt Viktor Jerofejev in 'De goede Stalin' een getuigenis af van zijn ervaringen als zoon van een sovjetdiplomaat. Tegelijk reconstrueert hij ook de levens van zijn beide ouders en hun manier van denken. Hij schrijft over de sfeer in het Kremlin onder Stalin, over de gesloten enclave die de sovjetambassade in Parijs in de jaren vijftig was, over de geleidelijke 'verfransing' van zijn ouders en over de enorme privileges die mensen als de Jerofejevs in de Sovjet-Unie genoten.

Is 'De goede Stalin' een poging om het karakter van uw vader te doorgronden?

Viktor Jerofejev: 'Ik heb me vaak afgevraagd hoe ik zou hebben gereageerd als ik in de schoenen van mijn vader had gestaan. Ik denk dat ik niet zo heldhaftig zou zijn geweest. Want op het moment dat het regime mijn vader opdroeg zijn zoon terug te fluiten, heeft hij dat niet gedaan. En de gevolgen - zijn ontslag - heeft hij moedig gedragen. Ik wou door het schrijven van dit boek proberen te begrijpen waarom hij, een communistische diplomaat, uiteindelijk voor zijn familie koos en niet voor de staat. Misschien was dat wel een typische daad die alleen ouders kunnen stellen: ze geven hun kinderen veel krediet. Omgekeerd geldt dat veel minder: kinderen kunnen meedogenloos zijn voor hun ouders. Toch ben ik sterk getekend door wat ik mijn vader heb aangedaan, al kon ik toen niet voorzien welk effect mijn dissidente activiteiten zouden hebben. Ik verwachtte wel reactie van het toenmalige Brezjnev-regime, maar dat ze zover zouden gaan mijn vader te straffen voor iets wat ik had gedaan, had ik in mijn ergste nachtmerries niet voorzien. Als ik het had geweten, had ik waarschijnlijk van mijn deelname aan 'Metropol' afgezien.'

Waarom bent u nu met dit boek naar buiten gekomen?

Jerofejev: 'Ik was er als schrijver klaar voor om eindelijk dit drama te verwoorden. Onze familietragedie speelt zich af in een donkere periode van het communisme, in de regenachtige herfst van het Brezjnev-regime. Maar natuurlijk is een dergelijk verhaal onder elk regime denkbaar, zodra er sprake is van een vader die de macht vertegenwoordigt en een zoon die dissident is. Ik wou tonen dat die tegenstelling moeilijk op te lossen is. Er zitten veel tegenstellingen in het conflict tussen mij en mijn vader: de tegenstelling vader-zoon, de tegenstelling liberaal-totalitair en de tegenstelling tussen generaties. Daarbovenop kwam nog de tegenstelling tussen de mentaliteit van de Sovjet-Unie en die van de Fransen die ik als kind in Parijs had opgezogen.'

Waarop heeft u zich gebaseerd om 'De goede Stalin' te schrijven?

Jerofejev: 'Er bestaan brieven van mijn moeder aan mijn vader, van mijn broer aan mijn ouders en van mij aan mijn ouders, allemaal over het 'incident'. Voorts kon ik beschikken over een brief van een verklikker die het ministerie van Buitenlandse Zaken attent maakte op de publicatie van 'Metropol' en die hen aanmaande te onderzoeken welke rol die zoon van een diplomaat speelde. Tot slot kon ik me ook baseren op de artikels die in internationale kranten als Le Monde en The Herald Tribune waren verschenen, want het ontslag van mijn vader werd wereldwijd in de kranten becommentarieerd.'

'Door 'De goede Stalin' te schrijven, produceerde ik een nieuw schandaal in mijn familie. Mijn ouders leven nog. Ze waren verontwaardigd over het feit dat ik in mijn boek niet alleen het familiedrama blootlegde, maar ook alle deuren van de gesloten wereld van de sovjetdiplomatie openzette. Mijn ouders waren zo geschokt dat ik hen in een Russische krant mijn excuses heb aangeboden. Ik vermoed dat het de eerste keer is in de geschiedenis van de literatuur dat een schrijver in een krant zijn excuses aan zijn ouders aanbiedt. Maar ouders zijn nu eenmaal belangrijker dan de literatuur.'

Klopt het dat er soms nostalgie naar de Stalin-tijd doorklinkt in uw boek?

Jerofejev: 'Ik vertel hoe Stalin mijn vader op champagne trakteerde. Daarin klinkt inderdaad een zekere bewondering door. Zelfs ik, die Stalin en alles wat hij vertegenwoordigt haat, word geïmponeerd door de macht die hij uitstraalde. Niemand minder dan mijn eigen vader hield zich voortdurend in Stalins buurt op. Het klinkt vreemd, maar ik ben ervan overtuigd dat zowat iedereen heimelijk een adoratie voor de macht heeft. De meeste mensen zullen eerder nieuwsgierigheid dan walging voelen voor iemand die zegt dat hij Mao heeft gekend. Iedereen heeft die totalitaire trek in zich, die donkere, slechte kant. Natuurlijk biechten we dat niet graag op. Ik weet niet of mijn boek nostalgisch is, maar ik wou niets verzwijgen, ook niet het feit dat men in de kringen van mijn ouders bewondering had voor Stalin. Ik wou eerlijk naar die tijd terugkijken.'

Jerofejev: 'Voor mensen in Rusland is de titel 'De goede Stalin' geen provocatie. Want het Westen associeert Stalin natuurlijk met de goelag, maar in Rusland gelooft de helft van de bevolking nog steeds dat Stalin goed was. Ze associëren hem met de overwinning van de Tweede Wereldoorlog en zien hem als de bezieler van een groot rijk. De Russen zullen Stalin niet snel verraden. Zelfs president Vladimir Poetin wil hem imiteren.'

'In mijn boek leg ik nogal de nadruk op het verschil tussen het Westen en Rusland. Ik spreek in verband met Stalin van 'magisch totalitarisme'. Daarmee bedoel ik dat Stalin een magisch beeld van het leven creëerde, alsof het een sprookje was. Het communisme werd door mensen als mijn vader inderdaad zo gezien, als een sprookje of mirakel. Dat was de reden voor zijn grote enthousiasme voor het communisme. Mijn vader lijkt ook nooit bang te zijn geweest voor Stalin. Ik denk dat dat komt omdat hij Stalin zag als een soort 'zon', waarvan hij zelf een 'straaltje' mocht zijn. Bovendien mocht Stalin mijn vader graag, al van bij hun eerste ontmoeting. Ik vermoed dat Stalin in mijn vader een gecultiveerd iemand zag, een vertegenwoordiger van de nieuwe generatie goed opgeleide communisten, die erg trouw waren aan het regime. Het 'gelukkige' communisme was in zijn persoon al gerealiseerd.'

Waarom besteedt u zoveel aandacht aan de figuur van de voormalige sovjetminister van Buitenlandse Zaken Molotov?

Jerofejev: 'Ik schrijf over Molotovs scheldpartijen aan het adres van zijn medewerkers en over zijn uitgangspunt dat 'ziekte een schending van de partijdiscipline was': een goede medewerker wérd gewoon nooit ziek. Voorts heb ik het ook over Molotovs verhouding met Stalin: ik denk dat Stalin enkel Molotov ernstig nam. Toch liet hij ook Molotovs vrouw, Polina Sergejevna Zjemtsjoezjina, arresteren, om de volgende dag met leedvermaak toe te kijken hoe hij zich zou gedragen.'

'Dat Molotov als een rode draad door mijn roman loopt, komt omdat ik hem persoonlijk heb gekend, in tegenstelling tot Stalin, die voor mij altijd een abstractie is gebleven. Als jongen bracht ik ooit een hele zomer door in een villawijk voor diplomaten en hoge functionarissen. Avond na avond luisterde ik in die tijd naar een transistorradio, op een bankje buiten. Daar kreeg ik het gezelschap van een man die alle buurtbewoners ontweken en voor wie mijn oma me waarschuwde: het was Molotov. Ik kon de man die de wereldkaart van Europa had veranderd zomaar aanraken. De macht die zo iemand uitstraalt, fascineert, of we dat nu graag horen of niet.'

Schaamt u zich voor de privileges die u als kind genoot?

Jerofejev: 'Ik groeide op in een bevoorrecht milieu en wist niet beter. Schaamte was niet aan de orde. Ik heb een gelukkige stalinistische jeugd gekend in de Sovjet-Unie, gevolgd door een gelukkige tweede jeugd in Parijs. Ik geloof dat het voor een schrijver belangrijk is een gelukkige kindertijd te hebben. Want schrijven over trauma's levert meestal saaie bladzijden op, die alleen bedoeld zijn voor het overwinnen van de complexen van de auteur. Wie als schrijver een gelukkige kindertijd heeft gehad, hoeft niet zo nodig de wereld te veroveren: hij is al een winnaar.'

Waarom besteedt u zoveel aandacht aan het schrijverschap?

Jerofejev: 'Er zijn niet zoveel schrijvers die open durven te schrijven over de wortels van hun schrijverschap. Het is ook niet makkelijk die wortels bloot te leggen. Om te beginnen is schrijven pure verbeelding. Alle mensen beschikken daarover tot ze een jaar of 20 zijn, alleen zijn er maar weinigen die geloven dat ze daar iets mee kunnen doen. Voorts is ook de aanleg om als kind spelletjes te verzinnen van groot belang voor wie schrijver wil worden. En tot slot is er natuurlijk het vermogen tot liegen. Daarover beschikte ik al heel jong. Zo vertelde ik aan mijn oma dat ik langs de buitenkant op de Eiffeltoren was geklommen en aan mijn leraar Frans dat de bussen in Moskou zonder chauffeur reden. Het feit dat die mensen mij geloofden, gaf me een enorme kick.'

'Het schrijverschap is ook zo'n belangrijk thema in 'De goede Stalin' omdat het direct te maken heeft met het familiedrama. Toen mijn vader in de 'Metropol'-affaire besloot voor mij te kiezen, met alle gevolgen van dien voor zijn eigen carrière, moest ik wel een goede schrijver worden. Want het zou vreselijke zijn als mijn vader zich had opgeofferd voor iemand die een schrijvertje van niets bleek. Dat besluit om tot elke prijs een goede schrijver te worden, heeft mijn leven getekend.'

Viktor Jerofejev - De goede Stalin. Uit het Russisch vertaald door Arie van der Ent. 2005, Amsterdam, Meulenhoff, 320 blz., 24,95 euro, ISBN 90-290-7561-9

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud