'Mensen lezen niet minder, maar anders'

(tijd) - Dorian Van der Brempt maakt dit jaar zijn tweede Boekenbeurs mee als directeur van het organiserende Boek.be. Alleen maakte hij tussen die eerste en die tweede keer een tussenstap van enkele jaren naar de politiek, als adviseur op het kabinet van de Vlaamse minister van Cultuur, Bert Anciaux. 'De belangrijkste uitdaging is zoveel mogelijk mensen ervan te overtuigen dat lezen leuk is', omschrijft hij zijn nieuwe opdracht.

Iets voor tien uur vrijdag. De Boekenbeurs begint vrij rustig. Terwijl standhouders de laatste voorbereidingen treffen, staan vooral klassen te wachten om binnen te mogen in Antwerp Expo. Langs onder meer kookboeken, kinderliteratuur en poëzie bereiken we de stand van de organisator Boek.be, de belangenverdediger van uitgevers, importeurs en boekverkopers, waar we Dorian Van der Brempt ontmoeten. 'Dit is een acommerciële voormiddag', vertelt hij. 'Op de beurs worden immers niet alleen boeken verkocht. We hebben ook een educatieve functie, en proberen via het scholenprogramma jonge mensen warm te maken voor boeken.' Tussen 150.000 en 200.000 bezoekers verwacht Van der Brempt nog tijdens de volgende dagen.

Wat zorgt ervoor dat zoveel mensen naar de Boekenbeurs afzakken?

Dorian Van der Brempt: 'Het succes ligt in onze verscheidenheid: hier zijn zoveel boeken dat er voor iedereen wel iets tussen zit. We hebben heel verschillende soorten bezoekers, van de pure wandelaar-shopper tot de addict die weet wat hij zoekt en rechtstreeks naar de stands gaat die hem interesseren.'

'Duizenden mensen komen naar de Boekenbeurs uit gewoonte. Ik noem het de 'paartijd' van de Vlaming met het boek. De Vlaming wordt boekbronstig in de eerste helft van november en wil dan alles weten over nieuwe boeken. Het is ook iets Vlaams, in Nederland heeft men niet zo'n beurs. Maar daar zijn ook veel meer boekhandels per inwoner. Daar is het fysieke contact met boeken veel meer in het straatbeeld aanwezig.'

'Bezoekers komen naar hier voor de boeken en de auteurs, maar ook om hun soortgenoten te ontmoeten. Mensen komen graag naar plekken waar veel mensen zijn.'

Vindt u het niet jammer dat literatuur op de beurs wat weggestopt zit tussen kook- en tuinboeken en zo meer?

Van der Brempt: 'Ik wil wel duidelijk stellen dat dit een boekenfestival is, geen literatuurfestival. Toch is literatuur op de beurs goed vertegenwoordigd. Literatuur maakt door het jaar 10 tot 15 procent uit van de verkochte boeken, op de beurs is de aandacht voor literatuur een stuk groter. Ik vind dat literatuur hier zeer duidelijk aanwezig is. Dat is ook vanzelfsprekend, het is de meest klassieke, veelzijdige en rijke vorm van boekcultuur. Zowat de helft van onze activiteiten heeft een literaire connotatie. Dan beschouw ik uiteraard ook de hertaling van de bijbel of misdaadromans als volwaardige literatuur. Niet alleen poëzie is literatuur.'

'De beurs is inderdaad niet thematisch georganiseerd. We hebben er wel al over gedacht alle boeken samen te gooien en thematisch te verdelen: vertaalde literatuur hal 1, kook- en tuinboeken hal 2, kinder-en jeugdboeken hal 3, zoiets. Dat zou overzichtelijker zijn, maar veel moeilijker te organiseren. Dan krijg je een soort gigantische supermarkt, met 20 kassa's aan de uitgang. Ik weet niet of de boekenliefhebber dat liever wil.'

Het grote aanbod aan boeken op de beurs ziet u als een troef, niet als een probleem.

Van der Brempt: 'Een groot aanbod is interessant, maar maakt het ook moeilijk. Ik geef nog één dag in de week les in de designacademie van Eindhoven. Een van de thema's waar ik in mijn lessen elk jaar op terugkom, is keuzeverlamming. Er is zo'n groot aanbod aan van alles en nog wat, dat mensen niet meer kunnen kiezen. Vroeger reed men heel zijn leven met hetzelfde automerk, liet men zijn kleren maken bij dezelfde kleermaker en ging men elk jaar naar dezelfde vakantiebestemming. Toen was er veel meer trouw, nu is ontrouw troef.'

'Dat heb je ook met boeken. Wie in boeken geïnteresseerd is, gaat naar de betere boekhandel, wordt een dag later verleid door een boek van 5 euro bij de krant, en ziet een maand later een boek liggen bij Kruidvat. Dat maakt het natuurlijk moeilijk voor boekhandelaars. Ze voeren niet alleen onder elkaar strijd om de lezer, maar moeten ook opboksen tegen nieuwe spelers.'

Is ook de Boekenbeurs een concurrent van de boekhandel?

Van der Brempt: 'Wij zijn zeker niet de vijand van de boekhandel. Op heel korte termijn misschien, tijdens de periode van de Boekenbeurs of vlak erna, gaat een aantal mensen minder kopen in de boekhandel. Maar macro-economisch gezien krijg je een heel ander verhaal. Boekhandels kunnen nooit diezelfde promotie voor het boek realiseren als wij. Zoveel schrijvers en boeken samen presenteren, trekt ook de aandacht van de media. En als het journaal aandacht besteedt aan de Boekenbeurs, willen mensen komen kijken en misschien iets lezen van de auteurs die ze ontmoeten. Ik denk niet dat, als de Boekenbeurs zou ophouden te bestaan, de boekhandels meer omzet zouden hebben. En stel dat we er niet meer zouden zijn, dan is er veel kans dat de boekhandelaars zouden beginnen denken over gezamenlijke promotie, en misschien wel bij een soort boekenbeurs uitkomen.'

Aan de ene kant is er een overaanbod aan boeken, aan de andere kant kiezen boekhandelaars en -verspreiders steeds meer voor een beperkter aanbod van goedverkopende boeken. Wordt het niet moeilijker voor debuterende of minder mainstreamauteurs om aan de bak te raken?

Van der Brempt: 'Debuteren is altijd moeilijk geweest. Nu is het enerzijds makkelijker omdat er meer promotiemiddelen zijn, anderzijds is de concurrentie bikkelhard. Debuteren als auteur in deze tijd is een prestatie, net zoals het een prestatie is te debuteren als rockgroep of tv-kok. We willen er ook - samen met de overheid - alles aan doen om debuterende auteurs te ondersteunen.'

'Het baart mij zorgen dat moeilijker boeken geen verkooppunt meer dreigen te vinden. Vandaar dat ik voorstel niet alleen subsidies voor auteurs en uitgevers te geven, maar de uitgevers ook te verplichten de boeken waarvoor ze gesubsidieerd worden breed neer te zetten in boekhandels zonder dat die er een financieel risico mee lopen. Zo subsidieer je onrechtstreeks ook de boekhandel.'

'Boekhandelaars hebben het niet makkelijk. Het is niet hetzelfde als een slager. Die heeft wel een aantal soorten vlees, maar die soorten veranderen niet elke week. Een boekhandelaar moet elke week nieuwe producten inslaan. De keuzeverlamming waar ik het daarnet over had, geldt niet alleen voor lezers, maar ook voor boekhandelaars en voor uitgevers. Keuzes maken wordt steeds belangrijker.'

Hoe evalueert u uw keuze om in de politiek te stappen?

Van der Brempt: 'Ik noem het een heel interessante ontdekkingsreis. Ik heb er veel geleerd, vooral over de macht en de onmacht van de politiek. Ik dacht dat politiek machtiger was dan ze is. Democratische spelregels maken dat weinig dingen snel kunnen veranderen. En dat is nogal vervelend als iets echt fout gaat. De tabula rasa, het witte blad waarmee een kunstenaar zo graag begint, bestaat niet in de politiek. Je begint te schrijven op een blad dat al voor drie vierde gevuld is, en dan moet je zorgen dat je zo mooi of duidelijk schrijft, dat dat meer opvalt dan de rest. Maar politiek is wel nodig.'

'Ik ben in elk geval tevreden als ik zie dat minister van Cultuur Bert Anciaux in zijn nieuwe beleidsnota min of meer dezelfde lijn volgt als die waar wij aan denken. Ik heb het dan over culturele industrieën, investeringsmaatschappijen en het belang van publiek-private samenwerking.'

'Maar intussen heb ik een nieuwe uitdaging: zoveel mogelijk mensen ervan overtuigen dat boeken de meest voor de hand liggende genotsmiddelen zijn die er bestaan, dat lezen plezier is. Dat doen we niet alleen tijdens de Boekenbeurs, maar het hele jaar door. Ik probeer ook nog steeds de VRT en de minister van Media te overtuigen dat een boekenprogramma op televisie een wijze beslissing zou zijn. Er zijn al tientallen kookprogramma's, het wordt tijd dat ook het geestelijk voedsel eens aan bod komt.'

Hoe staat u tegenover de vaste boekenprijs waar Bert Anciaux op de opening van de beurs voor ijverde?

Van der Brempt: 'De vaste boekenprijs is een mooi instrument. We leven natuurlijk in een vrijemarkteconomie, maar kortingen vinden wij geen goed idee. De Boekenbeurs is trouwens de enige plek in Vlaanderen waar geen kortingen gelden. De vaste boekenprijs bestaat één keer per jaar: in Antwerpen op de Boekenbeurs.'

'Ik vind trouwens niet dat boeken duur zijn, toch niet in vergelijking met schoeisel, gsm, uit eten gaan. En zeker niet als je ziet wat je ervoor in de plaats krijgt.'

Wordt het lezen zelf tegenwoordig niet vaak naar de achtergrond gedrongen door het literaire evenement?

Van der Brempt: 'Er komt vaak kritiek op het evenementenbeleid vanuit de 'ascetische elite'. Maar ik vind dat dat moet kunnen bestaan, naast een leesbeleid. De essentie is natuurlijk dat de auteur de lezer ontmoet, en om dat contact te bewerkstelligen is een boek nodig en moet de lezer lezen wat de schrijver geschreven heeft. Al de rest is bijzaak. Maar we leven nu eenmaal in een tijd waarin 'accessoire' een zelfstandig naamwoord geworden is. Ook bij kledij bijvoorbeeld: men gaat nu 'accessoires' kopen, 'overbodigheden', als je het letterlijk vertaalt.'

'Het vraagt nu eenmaal minder inspanning om te luisteren naar een dichter dan om zijn bundels te lezen. Mensen houden van comfort. Dat moet ook leiden tot lezen en boeken kopen, maar voor sommigen zal het bij dat comfort blijven. Cartoon's was de beste cinema van Antwerpen, maar toen de stoelen te oud werden en het er muf begon te ruiken, bleven de mensen er weg. Ook in een alternatieve cinema moeten er goede stoelen staan. En dat comfort speelt ook in het boekenvak een rol. Waarom hecht Tom Lanoye zoveel belang aan de verpakking van zijn boeken? Omdat een boek er ook moet staan in een concurrentiële omgeving.'

'Ik wil niet pleiten voor extra makkelijke hapklare brokken, maar ik wil ze ook niet veroordelen. Zuiderzinnen in Antwerpen vorige maand was een evenement met veel mensen en een hoog feestgehalte, maar daar waren ook heel mooie, intense momenten te beleven.'

Bij de voorstelling van ABC2004, het programma van Antwerpen Wereldboekenstad, werd aangekondigd dat evenementen als de Boekenbeurs dit jaar een extra feestelijke editie kregen. Heel spectaculair lijkt dat niet.

Van der Brempt: 'Er vinden toch activiteiten van ABC2004 plaats op de beurs, en er is de avond van Behouden Begeerte. Maar ABC is verspreid over een heel jaar. Dat maakt het misschien minder zichtbaar. Het is geen vuurwerk, maar een constante warmte.'

Is de Boekenbeurs een cultureel of een commercieel evenement?

Van der Brempt: 'We moeten daar niet flauw over doen: op de Boekenbeurs worden boeken verkocht, dus is het een commercieel evenement. Maar het heeft betrekking op een culturele industrie, het boekenvak. De 200 activiteiten die wij voorstellen, vind je ook niet op een puur commercieel gebeuren. De beurs heeft vooral een hoog festival- en feestgehalte. Voor de schrijver geeft het een kick zijn lezers te ontmoeten. Zowel lezen als schrijven is een eenzame bezigheid, hier wordt het een sociale bezigheid.'

'De cijfers zijn tegenstrijdig. Men spreekt vaak over ontlezing. Maar je moet eens het aantal bladzijden tellen dat mensen lezen op het computerscherm, dan krijg je een heel ander beeld. Mensen lezen niet minder, maar anders. Er wordt meer gezapt, zoals overal. Ik denk ook niet dat het boek snel zal verdwijnen. Het blijft nog altijd de meest economische en flexibele vorm om op aangename manier kennis en kunst te transporteren. E-boek is technisch nog klaar, maar zelfs daarbuiten heeft het veel meer mogelijkheden. Wat je kunt meenemen en lezen op het strand, in de trein of in bad, heet nog altijd een boek.'

Denkt u aan vernieuwingen voor de Boekenbeurs, een nieuwe plek bijvoorbeeld?

Van der Brempt: 'Nee. In het verleden zijn we verleid door Mechelen, Kortrijk, Gent. Maar Antwerpen heeft toch als bestemming het meest te bieden. En dat zeg ik niet alleen omdat ik zelf Antwerpenaar ben - ik ben een niet-fanatieke Antwerpenaar. We wilden de beurs dit jaar wel meer op de stad betrekken, met een verwenticket, en de mogelijkheid om te blijven slapen. Ook het abonnementensysteem is nieuw. We zoeken elk jaar naar een beetje vernieuwing, maar het grootste stuk is toch een constante: een gevarieerd aanbod aan boeken en auteurs.'

Denkt u aan samenwerking met Het Andere Boek, de andere literaire beurs in Antwerpen?

Van der Brempt: 'De Boekenbeurs en Het Andere Boek lagen vroeger ideologisch en politiek nogal ver uit elkaar. Dat is nu minder het geval, maar Het Andere Boek blijft toch echt een auteursfestival. Wij brengen boeken, zij literatuur en politiek. Maar we hebben wel al overwogen samen te werken: waarom zou Het Andere Boek geen kern kunnen zijn, een weekend binnen de Boekenbeurs?'

Saskia VEREENOOGHE

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud