'Waarachtigheid personages is belangrijker dan feiten'

(tijd) - 'Groots en adembenemend', zo wordt James Meeks 'Uit liefde van het volk' omschreven. De roman is een episch drama dat historische gegevens over een religieuze gemeenschap van castraten, kannibalistische praktijken en een achtergebleven eenheid van het Tsjechische leger combineert. De plaats van de actie is een Siberisch dorp in 1919, terwijl het Rode Leger oprukt.

James Meek is journalist bij de Britse krant The Guardian en was vroeger correspondent in Moskou. 'Ik heb nooit de bedoeling gehad een roman te schrijven met niet-Britse personages', zegt hij. 'Maar toen ik hoorde van die drie extreme situaties, zag ik er meteen personages bij. De verhalen drongen zich aan mij op. Toen iemand me vertelde over kannibalisme bij ontsnappingspogingen uit strafkampen, zag ik twee mannen door het woud lopen. De een goed wetend dat het moment zou komen waarop hij zijn gezel zou doden en opeten. De andere met vertrouwen opkijkend naar de oudere gevangene, maar stilaan vrezend voor zijn echte bestemming. Ook de andere situaties, de castratensekte die door zelfmutilatie dichter bij god en de hemel wil komen en de Tsjechische legereenheid die na de oorlog kwam vast te zitten in Siberië, riepen interessante conflicten en personages op. Ik kon die verhalen niet zomaar laten gaan.'

Bent u naar Siberië gegaan om de locaties getrouw te kunnen beschrijven?

James Meek: 'Ik ben een paar keer in Siberië geweest maar niet om research te doen voor het boek. Te veel opzoekingen doen is niet goed, anders geef je de verzamelde informatie in de roman meer aandacht dan je wil en word je de gevangene van je research. Ik geef toe dat er in dit boek passages staan waarvan ik niet weet of de feiten correct zijn. Maar het zijn feiten van minder belang. Bondarenko, de commandant van het Rode Leger zegt bijvoorbeeld dat er tien tussenstations zijn om naar Omsk te telegraferen. Een vriend vroeg hoe ik dat achterhaald heb. Ik heb het aantal verzonnen. Het doet er niet toe hoeveel er precies zijn, belangrijker is dat de personages waarachtig zijn.'

'De actie speelt wel in Siberië maar ik vul de personages en de situaties in vanuit ervaringen en atmosferen die met andere plaatsen gelieerd zijn. Mijn Siberiëtrips hebben daar niet zoveel aan toegevoegd. Wat wel? (denkt lang na) Typisch voor de mensen daar is hun stoere, laconieke houding. Ze hebben iets van 'het leven is hier hard, maar wij doen daar niet flauw over'. Ze vertikken het bijvoorbeeld 'ja' te antwoorden, dat is niet cool genoeg. Bij een vraag waarop het antwoord 'ja' luidt, zeggen ze: 'En dan?''

Maar u hebt wel boeken gelezen over de sekte van de castraten?

Meek: 'Mijn kennis van de castratensekte heb ik vooral uit een Frans boek gehaald. Maar de situatie van deze sekte in Siberië was niet zo uitzonderlijk. Ze is vergelijkbaar met de religieuze sekten die vanuit Engeland naar Amerika trokken om er zonder gevaar voor vervolging hun geloof te belijden.'

'In Rusland is Siberië wel altijd een ambigue bestemming geweest. Het was een plaats waar je als gevangene naartoe werd gestuurd maar evengoed een bestemming om te ontkomen aan bestraffing. Ik heb gesproken met familieleden van mensen die om te ontsnappen aan de werkkampen zelf de trein naar Siberië hebben genomen. De autoriteiten lieten hen daar met rust en ze konden er een nieuw leven beginnen.'

Recensenten hebben het over referenties aan literaire meesterwerken. Hebt u bewust knipogen naar Dostojevski in uw boek verwerkt?

Meek: 'Mijn enige intentie was de roman iets van de stijl en de hysterische atmosfeer van het begin van 'De idioot' van Dostojevski mee te geven. En ook misschien iets van Dostojevski's 'De Bezetenen'. Maar het is nooit mijn bedoeling geweest Dostojevski's stijl na te bootsen.'

Halverwege het boek lijkt het verhaal het over te nemen en houden de stijlexperimenten op.

Meek: 'Ik ben nooit met stijlexperimenten bezig geweest. De opvallende stijlverschillen zijn te verantwoorden door de inhoud of het standpunt. Het spreekt vanzelf dat een hoofdstuk dat bestaat uit een lange brief van een personage stilistisch afwijkend is. Ook Samarin, de ontsnapte gevangene die zijn verhaal vertelt, is een andere stem dan de verteller. Maar het eerste hoofdstuk en het hoofdstuk met de geschiedenis van Anna Petrovna zijn in dezelfde stijl omdat het in beide gevallen een panoramische relaas is dat zich over jaren uitstrekt. De hoofdstukken die focussen op een beperkt gebied op een bepaald moment contrasteren daar in stilistisch opzicht mee. En als het verhaal het gaandeweg overneemt, dan is dat ook omdat de omstandigheden de stijl dicteren.'

Angelsaksische kranten zien gelijkenissen met 'Heart of Darkness' van Joseph Conrad. Maar kan de psychopathische commandant Matula niet evengoed op Karadzic gebaseerd zijn als op Kurz?

Meek: 'Ik vind 'Heart of Darkness' eigenlijk niet zo geweldig. Als je eenmaal 'Things fall apart' van de Afrikaanse schrijver Chinua Achebe hebt gelezen, wordt het een beetje belachelijk. Conrad negeert de stem van de zwarte inlandse bevolking en blijft steken in een koloniale context.'

'Maar goed, wellicht zijn er universele elementen in de literatuur; fundamentele archetypes die zich opdringen bij een bepaald onderwerp. Het idee van de ontheemde koning of de leider in ballingschap leidt maar naar twee mogelijke situaties: ofwel de gestoorde leider die zichzelf misleidt zoals Matula en Kurz, ofwel de leider die weet dat zijn rijk over is en afwacht om naar huis te gaan. Maar een geïsoleerde leider die in de wildernis op een krankzinnige manier vasthoudt aan zijn macht, is veruit het interessantste.'

'De inspiratie voor Matula die een heel dorp heeft uitgemoord, zou inderdaad ook uit de actualiteit kunnen komen. De Tsjetsjeense militaire leider Sjamil Basajev, die ik een paar keer heb ontmoet, is zo'n model. Hij was heel goed in het verzinnen van een groot verhaal om zich te rechtvaardigen. Over het verleden loog hij zonder blozen en hij maakte zijn leger veel groter dan het was. Maar over de toekomst, en dan bedoel ik de terroristische acties, vertelde hij wel de waarheid. Ook de gijzeling in de school in Beslan wordt tot nader order aan hem toegeschreven. In zekere zin is Basajev van het Kurz-type, een losgeslagen leider wiens macht niet beperkt wordt door een controlerende overheid. Ook Matula kent in mijn roman geen enkele beperking, maar eigenlijk is hij het eerlijkste personage. Hij heeft lak aan ethische normen en kan dus heel rechtuit zijn. Het is gemakkelijker om eerlijk te zijn als je gek bent.'

Is er enige verwantschap tussen uw roman en de rauwe boeken over the Wild West van de Amerikaanse auteur Cormac McCarty?

Meek: 'Nu moet ik mijn hand opsteken: hij is een van die schrijvers door wie ik graag beïnvloed wil zijn. Niet alleen in stijl, maar ook in ambitie. Hij is trouwens zelf zeer expliciet over de auteurs aan wie hij schatplichtig is, althans in dat ene interview dat hij heeft toegestaan. Daarin noemde hij Melville en Dostojevski.'

McCarty's werk is nihilistischer. Waarom koos u voor een happy end?

Meek: 'Ik vind niet dat ik voor een goede afloop heb gekozen. Ik hou gewoon ergens op, maar het leven gaat door. Het boek stopt wel op een moment van relatieve kalmte, maar je moet wel helemaal niets van de geschiedenis afweten om niet te zien dat er nog vreselijke jaren zullen komen. De Tsjechen gaan terug naar Europa dat weldra het Europa van Hitler zal worden en de anderen komen in het Europa van Stalin terecht. Ook individueel staan alle personages voor zware uitdagingen. De Tsjechische soldaten moeten vanuit dat stationnetje heel Siberië door naar Vladivostok om van daaruit de volgende fase van hun reis te beginnen, en Anna met haar gewonde zoon kiest verdorie om erop uit te trekken met een wildvreemde. In plaats van met de fatsoenlijke, redelijke man die van haar houdt, de Tsjechische luitenant Mutz, mee te gaan naar Europa trekt ze de wildernis in als persfotografe. En ik geef aan dat de castraten het ook niet makkelijk zullen krijgen met de communisten.'

De castraat Balasjov kiest de rol van de held die zijn leven geeft om massaal bloedvergieten te voorkomen. Maar voor de andere sekteleden is hij een afvallige. Is de boodschap dat fanatieke idealisten, niet geven om verspilde levens?

Meek: 'De boodschap is wat je er zelf wil uithalen. Dat zijn sekte zuiverheid belangrijker vindt dan het sparen van mensenlevens klopt, maar het is wat het is.'

'Balasjov zelf keert terug naar zichzelf als individu, weg van de dienaar van God die hij geweest is. Hij gelooft echt dat hij door Matula te doden naar de hel gaat. Maar zijn motivatie is niet religieus, het is de drang van de jonge Russische held die indruk wil maken op zijn geliefde. Voor hem zijn God en Anna weer van dezelfde orde.'

U slaagt erin de castratie van Balasjov als iets moois te beschrijven. Was dat moeilijk?

Meek: 'Het is een kwestie van ouderwets schrijven. Ik leef me in in de personages. Een schrijver die geloofwaardig wil zijn, moet op elk moment geloven in wat zijn personages doen. Zelfs als ze grillig en inconsequent handelen. Dus geloof ik Anna oprecht als ze denkt dat ze van Mutz houdt, maar ik geloof haar evenzeer als ze beseft dat ze niet van hem houdt. Op ieder moment moet je achter je personage staan. Anders werkt het niet.'

Meek: 'Mutz is mijn vriend, ik ben verliefd op Anna en ik heb het voor Balasjov maar toch zou ik niet te lang in zijn gezelschap willen verkeren. Extreme keuzes trekken me aan, maar ik bevind me liever in de positie van Mutz. Ik kijk toe zonder zelf de behoefte te voelen extreme keuzes te maken.'

Bent u net als Mutz een buitenstaander en een piekeraar?

Meek: 'Ik denk het wel. Onbewust heb ik aangevoeld dat ik van Mutz een buitenstaander moest maken in het milieu dat ik gecreëerd heb. Achteraf gezien is dat een benadering die je in de literatuur vaak terugvindt. Eigenlijk is zowat iedereen in het Siberische plaatsje Jazyk ontheemd. De castraten met hun afwijkende religieuze gebruiken, Balasjov, Anna en Samarin die er elk om hun eigen redenen terechtgekomen zijn en de Tsjechische soldaten die tijdens de oorlog werden afgesneden van de rest van de troepen. Maar de joodse luitenant Mutz is een buitenstaander binnen dat gezelschap van buitenstaanders.'

'Dat maakt het voor mij gemakkelijker om de verteller van het verhaal te zijn. Want hoe goed je het land ook kent en hoe goed je de taal ook beheerst, het blijft riskant een boek te schrijven dat in het buitenland gesitueerd is en met personages die een vreemde moedertaal spreken. Als ik een roman had geschreven in de lijn van de traditionele 19de-eeuwse Russische roman, bijvoorbeeld over een aristocratische familie in Sint-Petersburg, dan had de lezer zich kunnen afvragen: 'Wie denkt James Meek wel dat hij is?' Met dit boek zal dat niet zo gauw gebeuren. Dat de Russen het willen uitgeven, beschouw ik als een grote eer.'

James Meek - Uit liefde van het volk - 2005, Amsterdam, Uitgeverij De Arbeiderspers, 336 blz., 18,95 euro, ISBN 90-295-6277-3

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud