Warm boek over Cool Britain

(tijd) - Als de Engelse schrijver Jonathan Coe gelijk heeft met zijn beeld van de Zeitgeist, dan moeten we ons allemaal van kant maken, en wel nu. Of toch minstens de veertigers onder ons, want zij blijken de nieuwe lost generation in een cynisch tijdsgewricht. Als Coe's nieuwe roman 'The Closed Circle', of in het Nederlands: 'De gesloten kring', het bij het rechte eind heeft, dan lynchen we beter meteen zelfs het volledige vooruitgangsoptimisme.

In dit weerom bijzonder leesbare vervolg op 'De Rotters Club' (binnenkort een driedelige televisieserie op de BBC) laat de Brit Coe zijn melancholische licht schijnen over het hedendaagse leven van een groep veertigers. In het eerste boek waren ze nog tieners in de al even uitzichtloze jaren zeventig. 'De gesloten kring' is geen perfecte roman, maar het boek heeft zoals vanouds bij Jonathan Coe een heel dynamische verhaallijn en de vertelstijl sleept je erin mee zonder een moment van verveling. De schwung en de warmte van het boek zijn eigenlijk het beste bewijs van Coe's inhoudelijke ongelijk.

Jonathan Coe (43) mag zich sinds zijn roman 'What a Carve Up!' (in het Nederlands 'Het moordende testament') uit 1994 lichtjes legendarisch noemen. Zijn cynische visie op de Thatcher-jaren (het boek leek een beetje 'The Bonfire of the Vanities' maar dan in Engeland) raakte ondertussen weliswaar gedateerd. En het werd onlangs psychologisch overtroffen door het beeld dat de Booker Prize-winnaar Alan Hollinghurst ervan schetste in 'The Line of Beauty'. Maar de combinatie van plot en humor van 'What a Carve Up!' was en is nog steeds onovertroffen. Met 'De gesloten kring' sluit Coe het romantweeluik af dat hij drie jaar geleden met 'De Rotters Club' begon. De twee boeken slaan zich eigenlijk om 'What a Carve Up!' heen. Het eerste boek eindigde met de eerste verkiezingsoverwinning van Thatcher. In deze vervolgroman zijn de Thatcher-jaren definitief voorbij. New Labour is gearriveerd, en Tony Blair beleeft zijn eerste twee ambtsperiodes. Van een links beleid is echter nauwelijks sprake, New Labour blijkt vooral meer Thatcher.

Het begrip valt maar één keer in het boek, maar het is wel belangrijk (en daarom klinkt er ook een echo van in de titel): 'afronden'. Dingen die we in ons leven in gang gezet hebben, moeten we ook op een of andere manier kunnen afronden. De meeste personages in 'De gesloten kring' zoeken als veertigers vaak noodgedwongen naar het einde van de draad die ze in de jaren zeventig als tieners vaak al even noodgedwongen hebben opgepakt. Claire bijvoorbeeld, die in de jaren zeventig haar zus Miriam spoorloos zag verdwijnen. Het boek opent met een brief van Claire aan de nog steeds niet opgedoken Miriam. Het is december 1999, en Claire keert na vijf jaar in Italië met een gebroken hart terug naar haar zoon Patrick en naar Birmingham. Daar treurt haar gewezen collega-redacteur van een schoolblad Benjamin Trotter nog steeds over het verlies van de liefde van zijn leven, twintig jaar geleden. Benjamin is getrouwd met iemand anders, en zijn ondertussen duizenden bladzijden tellende roman 'Unrest' is meer in statu nascendi dan ooit. Er hoort nu zelfs een soundtrack bij.

Benjamins grootste talent is het genereren en achterna lopen van zijn eigen ellende. Toch is hij een minder pathetisch personage dat zijn aan New Labour verslaafde en pas tot parlementslid verkozen broer Paul. Op Millennium Night verschijnt Paul Trotter even in beeld tijdens het tv-verslag van de viering waarmee Blair cool Britain aan de wereld wilde tonen, terwijl cynisch genoeg iedereen er alleen het mislukte reuzenrad van onthouden heeft. Op tv is te zien hoe Blair Paul amper lijkt te herkennen. Het is een kleine voorbode van de tragiek die zich helemaal in gang zet wanneer Paul een veel te jonge en veel te mooie en veel te vrouwelijke kennis van Benjamin in dienst neemt als media-adviseur. Benjamin levert de munitie, nog een andere Birmingham-oudgediende het geweer waarmee Paul zichzelf uiteindelijk in zijn eigen voet zal schieten. College-redactielid Doug Anderton is ondertussen journalist geworden. Hij dreigt ermee Pauls affaire naar buiten te brengen als hij niets doet om de sluiting van de Rover-fabrieken door BMW te verhinderen, het Renault Vilvoorde van Tony Blair. Dus zit er voor Paul niets anders op dan zijn pragmatisch socialisme te rekken tot het op idealisme begint te lijken.

Jonathan Coe heeft niet alleen een bijzonder goed oog voor details in het portretteren van een tijdsbeeld, maar ook een behoorlijk gevoel voor personages. Psychologisch gesofisticeerd kan je hem amper noemen, maar zijn karaktertekening is nog steeds dodelijk amusant en bijzonder warm. Vooral de personages maken dat er met 'De gesloten kring' weer zoveel plezier te beleven bevalt.

Het zwakke punt van het boek is dat de verschillende verhaallijnen niet noodzakelijk genoeg zijn. Er bleef na het eerste romandeel net te weinig verhaal over om een even dik tweede deel te vullen. Coe vertraagt duidelijk enkele plotlijnen uit 'De Rotters Club', en dat doet het boek stokken. Wegens dat gebrek aan basisplot wijdt Jonathan Coe behoorlijk uit over de tweede Golfoorlog, een gegeven dat hij bij het construeren van het eerste deel vóór 2001 nog onmogelijk kon kennen. Het grote maatschappelijke kader komt zo heel duidelijk, zelfs te duidelijk op de voorgrond. Coe heeft altijd als doel zijn individuele personages te verbinden met de grote maatschappelijke verhalen. Maar zelfs met een Labour-MP in de plot verwerkt is de Irakoorlog te ver verwijderd van de kleine verhalen van de karakters in Birmingham en Londen.

Door deze extra vertelruimte komt ook Coe's onverholen kritiek op de flinkse, zelfs rechts-linkse koers van New Labour veel sterker uit de verf. Paul Trotter, voor wie hemden van Alexander McQueen een noodzakelijk verlengde van zijn dure ego vormen, zit een werkgroep voor waarmee New Labour wil bewijzen hoe welwillend het staat tegenover de businesswereld. De 'gesloten kring' is een occulte subgroep van die groep, een socialistische parodie op vrijmetselarij. Coe wordt wel erg cynisch wanneer hij Paul een van de Labour-leden maakt die voor deelname van Britse soldaten aan de oorlog in Irak stemmen, louter omdat hij denkt zo de relatie met zijn minnares te vergemakkelijken.

Coe's kritiek op New Labour is wellicht terecht, maar ook weinig ingenieus, zijn portrettering van extreem rechts zelfs slap. Coe analyseert onze tijd vanuit tegenstellingen die beter pasten in de jaren zeventig en tachtig dan bij de onze. Zijn uiteindelijke portret van deze tijd is ook niet eens zo negatief. Precies omdat door alles heen het mededogen voor zijn personages onverwoestbaar lijkt. Het idealisme van de veertigers is relatief, maar dat was het ook al in de jaren zeventig. En hun ontroerende menselijkheid, die optelsom van falen en slagen, is er niet minder op geworden.

Coe's portret van de Zeitgeist mag dan erg schematisch zijn, het heeft wel brio. Coe kan wel degelijk geloofwaardig maken dat ons leven zich vertakt naar hogere politieke regionen, en alles op alles betrekking heeft. Dat geschiedenis een optelsom is van mensen en gebreken, en dat door iedereen heen geschiedenis loopt.

Natuurlijk loopt alles min of meer goed af. Dat wil zeggen: de dingen komen tot een einde en ze blijken ook weer door te lopen. Het leven gaat ongestoord zijn gang in een eeuwige regeneratie, dwars door elk apocalyptisch visioen heen. Die geruststellende idee maakt van 'De gesloten kring' ook inhoudelijk een comfortabele roman. Wanneer je het boek sluit, heb je moreel verval, scheiding en doodslag en de meest recente Irakoorlog over je heen gehad. Maar aan de grond zit je niet. De humor van het boek werkt net zoals de dingen zelf als een comfortversterker. Coe kan zelfs over de dood van een zus of de meest cynische uitwas van een politiek systeem met humor schrijven. De ironie is minder scherp dan in het eerste deel, en de neurotische trekken van de personages komen minder sterk uit de verf, maar 'De gesloten kring' blijft regelrecht amusement.

Sommige Britse commentatoren waren verbaasd dat 'De gesloten kring' niet op de shortlist van de Booker Prize stond. Helemaal onbegrijpelijk is dat niet. De plot had iets verrassender en complexer mogen zijn, de humor kon scherper en het maatschappijbeeld is op zijn minst een beetje korrelig. Alleen is Jonathan Coe er wel weer bijzonder goed in geslaagd pure melancholie en satire in balans te houden. Maar bovenal bezit Coe één wonderbaarlijke gave, en dat is die van verhaalverteller. Tot nader order maakt dat alle recente romans van Coe aanraders. Wie 'De Rotters Club' heeft gelezen, kan dit nieuwe deel daarom alleen al niet ongelezen laten. Wie dat nog niet heeft gedaan en dus niet één maar twee nieuwe Coe's in het vooruitzicht heeft, is helemaal te benijden. Zelfs als hij een veertiger is. 'De gesloten kring' is onvervalst leesplezier en een antidotum voor elke midlifecrisis.

Jonathan Coe - De gesloten kring - 2004, Antwerpen/Amsterdam, J.M. Meulenhoff, 19,90 euro, 464 blz., ISBN 90-290-7507-4. Oorspronkelijk: The Closed Circle. 2004, London, Penguin Viking, 428 blz., ISBN 0-670-89255-6

Jonathan Coe is op donderdag 11 november om 15 uur te gast op de Antwerpse Boekenbeurs. Annelies Beck praat met hem.

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud