Advertentie

'Laat één ding duidelijk zijn: ik ben niet tegen de mondialisering'

(tijd) - Drie jaar lang trok de Amerikaanse cineast Jonathan Nossiter de wereld rond voor zijn documentaire 'Mondovino'. Maar het resultaat is geen film over wijnboeren, het is een verhaal over mensen. 'Al die mensen waren zo vriendelijk om me in hun huis binnen te laten en me wijn en voedsel te geven',vertelt Nossiter. 'Dan vind ik dat de gast een heilige verplichting heeft om respect te tonen voor zijn gastheer.'

Moet een documentairemaker onpartijdig zijn? Jonathan Nossiter vindt van niet. Het onderwerp dat hij in zijn 'Mondovino' tackelt, is ook niet van die aard dat je er makkelijk objectief bij kunt blijven. De film beschrijft het reilen en zeilen in de hedendaagse wijnbouw maar gaat in wezen over de kwalijke kanten van de mondialisering. Door de commerciële druk van grote, vaak Amerikaanse, multinationals gaat niet alleen de kwaliteit van de wijn stelselmatig achteruit, maar krijgen steeds meer traditionele wijnboeren het moeilijk om te overleven. Nossiter, een Amerikaan die in de loop van zijn jeugd zowat de hele wereld heeft gezien, laat iedereen aan het woord, maar je twijfelt er geen moment aan dat hij meer sympathie voelt voor de kleine Argentijn die in zijn achtertuin een paar wijnranken onderhoudt dan voor gestroomlijnde pr-machine van Mondavi, Mouton Rotschild en consorten. Maar dat hoeft geen probleem te zijn, als je het maar juist aanpakt, vindt Nossiter. 'Ik geloof niet in objectiviteit', stelt hij ronduit. 'Maar ik geloof wel in verdraagzaamheid tegenover standpunten die niet de jouwe zijn. Onpartijdigheid is een Amerikaanse illusie die vrij gepropageerd wordt en in wezen dient als rechtvaardiging om vooral niet naar andere mensen te moeten luisteren. Zelf heb ik heel sterke overtuigingen over veel van de onderwerpen die de film aanraakt. Foute overtuigingen misschien, maar zeker gemeend.'

'Aan de andere kant heb ik mateloos veel bewondering voor het humanisme van iemand als de Sardinische wijnbouwer Batista Colombo. Het is geen toeval dat ik hem de film laat afsluiten met de woorden 'Er is ook plaats voor de anderen'. Als ik dat zelf niet respecteer, ben ik de grootste hypocriet op aarde en verdien ik het om afgeknald te worden.'

U wist dus van bij het begin dat u sommige mensen tegen de schenen zou schoppen.

Jonathan Nossiter: 'Ik hoop dat 'Mondovino' een militante en polemische film is geworden maar ook een tolerante film. Al die mensen waren zo vriendelijk om me in hun huis binnen te laten en me wijn en voedsel te geven. Het gaat terug naar het Homerische begrip van 'filoxenia', liefde voor de vreemdeling. De gast is heilig en iedereen behandelde me als een gast, zelfs de mensen die er radicaal tegenovergestelde politieke en menselijke ideeën op nahouden. Dan vind ik dat de gast een heilige verplichting heeft om respect te tonen voor zijn gastheer.'

Sommige van uw gesprekspartners maken het heel bont. De Amerikaanse journalist die de Italiaanse premier Silvio Berlusconi verdedigt terwijl hij geen flauw idee heeft waarover hij praat, of de Italiaanse aristocraten die mijmeren over hoe goed het ging toen Mussolini aan de macht was. Moest u nooit hard op de tanden bijten om die mensen niet aan te vallen?

Nossiter: 'Ik stond ook met mijn mond vol tanden toen ik dat allemaal hoorde en ik kan veilig stellen dat ik het niet eens ben met die standpunten. (lachje) Het idee dat iemand uit de westerse wereld vandaag Mussolini kan rechtvaardigen, vervult me met afschuw. Het toont hoeveel gevaar onze samenleving loopt. Vijftien jaar geleden had geen enkele Italiaan het aangedurfd om publiekelijk Musso-lini te verdedigen. De politieke cultuur van Bush en Berlusconi heeft ertoe geleid dat de mensen zich niet meer verplicht voelen om een minimum aan morele waardigheid te hanteren. Het is geen probleem meer om te zeggen dat je het fascisme bewondert. Die mensen staan er niet eens meer bij stil dat je daar aanstoot aan kan nemen. Ik word er doodziek van. Maar het blijven mensen en daarom alleen al moet je ze respecteren. Als ze proberen te verhinderen dat ik mijn mening zeg, zal ik me met hand en tand verdedigen, maar dat was hier niet het geval. Vrije meningsuiting is heilig.'

Hoe heilig is de vrije markt en het persoonlijke initiatief?

Nossiter: 'Dat is natuurlijk de hamvraag. Ik weet ook niet hoe die kleine wijnboeren en -handelaars het moeten opnemen tegen de grote multinationals. Het enige dat ik kan zeggen, is dat toen de Duitsers Frankrijk binnenvielen in 1940 iedereen zei dat we er nooit in zouden slagen om dat almachtige Duitse leger te verslaan. Met als gevolg dat 98 procent van de bevolking collaboreerde, passief of actief. De overige 2 procent bestond uit elke mogelijke politieke en so-ciale laag van de samenleving, arm en rijk, communisten en reactionairen. Die 2 procent weigerde het verzet op te geven, ook al betekende het zelfmoord. Ik vind dat verzet een morele verplichting is in de wereld van nu. We leven in een crypto-fascistische tijd, maar dat fascisme is veel subtieler dan 60 jaar geleden. Onze levens zijn niet in gevaar. Ons verzet moet daarom ook subtieler zijn. De vragen zijn veel complexer dan toen. Daarom vond ik de wijnwereld ook zo'n mooie afspiegeling van de wereld in het algemeen. Wijn is altijd een symbool geweest voor de ruimere cultuur, van het Oud-Griekse en Romeinse over het Britse tot het huidige Amerikaanse rijk. Wijn is altijd een manier geweest om liefde en vriendschap te tonen, maar ook om macht te uiten.'

Hoe goed kende u het wijnmilieu voor u aan de film begon?

Nossiter: 'Vrij goed. Toen ik 15 was, werkte ik al in restaurants. Ik ben vele jaren 'sommelier' geweest, de man die wijnlijsten opstelt voor restaurants. Ik heb zelfs een beetje wijnjournalistiek beoefend. Ik heb altijd het gevoel gehad dat de wereld van wijnmakers heel rijk en boeiend was, maar ik had geen idee hoe ik dat in een film moest uitdrukken tot ik eraan begon. 'Mondovino' is in wezen één grote ontdekkingsreis geweest. Het project evolueerde elke dag, net zoals een goeie wijn dat doet of zoals mensen dat doen. Het is mijn grote hoop dat we allemaal constant evolueren.'

Uw vorige films waren vooral intimistische fictieverhalen, zoals 'Sunday' en 'Signs and Wonders'. Vindt u 'Mondovino' zelf een grote stijlbreuk?

Nossiter: 'Absoluut. We hebben 'Mondovino' onder heel nederige omstandigheden gemaakt. Vier maanden geleden hadden we geen geld meer en wisten we niet eens of we de film wel zouden kunnen afwerken. Laat staan dat we hoopten om in Cannes te kunnen meedingen naar de Gouden Palm. 'Mondovino' is een heel bescheiden project. Ik voel me meer de vroedvrouw van de film dan de regisseur, wat voor mij betekent dat ik nu pas voor het eerst een filmmaker geworden ben. In mijn ogen heeft de film veel gebreken en fouten, en daar ben ik blij om, maar ik heb ook nooit eerder iets gemaakt dat een verhaal vertelt dat over echte mensen in deze wereld gaat, en dat tegelijk persoonlijk en geëngageerd is. Ik kan niet wachten om weer een fictiefilm te maken met al de ervaring die 'Mondovino' me opgeleverd heeft.'

De camera waggelt zoveel dat je er bijna zeeziek van wordt. Wat was daar de bedoeling van?

Nossiter: (lachje) 'Ik ben er zeker van dat veel mensen de manier haten waarop deze film gedraaid is. Daar heb ik geen problemen mee. Het is de eerste keer dat ik trots ben op de beelden. Wat ik op het scherm zie, komt perfect overeen met wat ik in mijn maag voelde. Misschien is het daarom dat je bijna moet overgeven, omdat mijn maag zo'n onstabiele plek is. Voor mij is de camera in deze film een extreem intieme extensie van mij. Niet per se wie ik zelf ben, maar hoe ik naar andere mensen kijk. Wat deze film zo'n geweldige ervaring maakte, is dat ik de kans kreeg om een hele wereld te verkennen. Ik ben langs geweest bij de rijkste mensen in Florence tot de nederigste mensen uit Noord-Argentinië, om constant hetzelfde onderwerp op het spoor te blijven. Ik vind 'Mondovino' een avonturenfilm en de camera volgde dat avontuur. Hij maakte er deel van uit. De beste cinema kijkt naar mensen en probeert hen te begrijpen.'

U concentreert zich vaak op wat zich afspeelt naast of achter de persoon die aan het woord is. Vanwaar die aanpak?

Nossiter: 'Omdat ik denk dat je omgeving evenveel over jou zegt als wat je zelf zegt. Ik wil achter de schermen kunnen kijken, verder dan wat je me zelf wil tonen. Al die elementen zeggen me iets over jou. Neem nu al die honden die ik laat zien. Voor ik aan 'Mondovino' begon, gaf ik geen moer om honden. Ik hou meer van katten. De film heeft me gedwongen naar honden te kijken omdat die beesten constant in beeld liepen. In het begin probeerde ik altijd om ze buiten beeld te houden, maar beetje bij beetje veranderde mijn visie, van irritatie naar tolerantie naar interesse naar liefde. Ik heb nu zelf een hond!' (lachje)

Soms gaat het wel heel ver. Op een bepaald moment is de woordvoerder van Mouton Rotschild aan het woord, maar u laat hem uit focus om een oude man te tonen die in de achtergrond langzaam een ladder afdaalt.

Nossiter: 'Ik probeerde aandachtig te blijven voor alles. Toen ik naar het Château Mouton Rotschild trok, kwam ik onder de indruk van dat bastion van feodale macht. Die familie is eigenaar van het dorp. Iedereen, duizenden mensen, staan er in dienst van 'la baronne', het gezicht van dat enorme bedrijf. Daar is op zich niks mis mee. Laat één ding duidelijk zijn: ik ben niet tegen de mondialisering. De mondialisering heeft er ook voor gezorgd dat de Braziliaanse regering een inspanning kan leveren om via hun standpunt tegenover aids-medicijnen het leven te redden van mensen in Afrika. Ook dat is globalisering en dat mogen we niet vergeten. Maar Mouton Rotschild is wel een multinational en Pouillac is een bedrijfsdorp. Het deed me iets om overal die kleine werkmensjes te zien. Het gaf een feodale indruk. Dat intrigeerde me enorm. Tegelijk hoorde ik dat die woordvoerder zijn voorgekauwde bedrijfsdiscours afstak en ik had niet de behoefte om daar veel energie aan te besteden. Dan vond ik het veel beter om mijn aandacht te richten op die man in de achtergrond.'

'Mondovino' speelt nu in de zalen.

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud