De expressie van modder

(tijd) - Massieve, houterige boeren en vissers, struise naakten en in de verf gebeitelde landschappen en zeezichten. Dit is het Vlaams Expressionisme van Constant Permeke. Zijn kunst gaat op zoek naar essenties, zonder frivoliteiten, de voeten stevig verankerd in de Vlaamse aarde. Het Haags Gemeentemuseum toont een overzichtstentoonstelling met tekeningen, schilderijen en sculpturen.

Constant Permeke (1886-1952) smeert zijn figuren op het doek, breed, hoekig en gedrongen, het hoofd gebogen onder het gewicht van het leven zelf. Details zijn in de dikke verfmassa onmogelijk en onnodig. Hij vereenvoudigt, synthetiseert en vervormt, op zoek naar een maximale expressie van zijn aanvoelen van de wereld.

De schilder ontwikkelt reeds vlug een eigen stijl, eerlijk en authentiek, als een weerspiegeling van zijn directe en ongecompliceerde persoonlijkheid. Het vroege werk, ontstaan in het kunstenaarsdorp Sint-Martens-Latem, neigt naar luminisme en impressionisme, maar vertoont toch reeds duidelijk de norse toets in de geplamuurde, opake verfmaterie van de latere Permeke. Maar de heldere kleuren en de onschuldige onderwerpen zijn hem te oppervlakkig vrolijk. Van Gogh zet hem op weg naar een meer expressieve stijl. Diens 'Aardappeleter's zijn een openbaring. Permeke omhelst het warme, gereduceerde, bijna monochrome kleurenpalet. Elke kleur is voortaan besmet met het bruin van de aarde. Ondertussen verkent hij de internationale kunstwereld. Hij bekijkt het fauvisme, het futurisme en vooral het kubisme. Hij ontdekt de primitieve Afrikaanse kunst, de vereenvoudiging, vervorming en overdrijving. Feilloos herkent hij de expressieve mogelijkheden en assimileert ze in zijn eigen vormenalfabet.

Zijn boerenfiguren staan monumentaal op het voorplan en vullen het ganse doek. Permeke schildert geen portretten maar types. Hij is op zoek naar het wezenlijke van de plattelandsmens. Hij hoeft de zwoegende arbeid zelf niet te tonen. Deze zit ingebakken in de vervormde gestalten. De handen zijn te groot en de hoofden te klein. De mens is vastgeklonken aan de aarde, bepaald door toevallige levensomstandigheden en gevangen in zichzelf. Dit suggereren de zware cloisonistisch gesloten contourlijnen en de veel te krappe omlijstingen waar de massieve gestalten voortdurend tegenaan botsen.

In navolging van Van Gogh schildert Permeke herhaaldelijk pap-, haring- en aardappeleters, de eenvoudige maaltijd als een weerspiegeling van het arme leven. Hij sluit deze reeks tafelsc?nes af met 'Het dagelijkse brood', een knipoog naar de kaartspelers van C?zanne. De karikaturale, bijna dierlijke koppen zitten diep weggezonken tussen de schouders. Het gewicht van de lage balkenzoldering drukt hen omlaag. Het witte muurvlak is als een stralende lichtkrans die dit alledaagse tafereel een mystieke glans geeft.

Permeke is niet optimistisch of pessimistisch. Het is hem niet te doen om sociale maatschappijkritiek of om een verbloemende verheerlijking van het zware leven in wisselwerking met de natuur. Zijn kunst is een vaststelling, een persoonlijke en doorvoelde kijk op de wereld, een eerlijk gevoelsrealisme. Hij schetst vol warmte en mededogen 'les conditions humaines'. Via zijn beeldtaal poogt hij het tijdsgebondene te overstijgen en te raken aan iets universeels. Bij enkele krachtige werken, zoals bij de 'Wiedster' of bij 'Moederschap met wit kind', lukt dit hem ook aardig. In deze werken is de expressionistische vervorming het sterkst doorgevoerd. Maar meestal blijven de figuren in de eerste plaats boeren, vissers en vrouwen, types uit een wereld die ons nu, meer dan een halve eeuw later, vreemd overkomt.

De grote naakttekeningen op papier vormen een hoogtepunt in de tentoonstelling. De vrouwen staan voor een lege achtergrond. Alle expressie zit samengebald in enkele trefzekere lijnen en een spaarzame kleurtoets. Hier stoot Permeke wel door naar het niveau van het archetype. Zijn vrouwen zijn vruchtbaarheidsgodinnen. De vrouw is het equivalent van de aarde. Permeke tekent struise vrouwen, met brede heupen, een stevige buik, borsten en billen, soms bijna mannelijk brede ruggen. Elementen van Modigliani en Matisse zijn hier en daar herkenbaar. In enkele late werken steken onbekommerde verleiding en sensualiteit de kop op. Een vrouw leunt uitdagend achterover. Een knalrood schoentje bungelt nonchalant aan een voet.

In zijn landschappen komt Permeke tot de zuiverste picturale expressie. De verf is zijn modder. Hij ploetert in de weerbarstige materie om haar de juiste toon, het juiste licht, de juiste kleur te ontfutselen. Alles is loodzwaar, onwrikbaar en tastbaar materieel. De lucht en de wolken zijn niet ijl en gewichtsloos. Het water is ondoordringbaar compact en bruin als de aarde. Een hemelhoge golf houdt de zon gevangen tussen de hoge horizon en de rand van het doek. Slechts enkele vale lichtstrepen trekken over het water. Maar in 'De zomer' heerst de zon. De horizon schuift naar beneden. Een heldergele explosie verandert het landschap in puur goud.

'Constant Permeke', schilderijen, tekeningen en sculpturen. Gemeentemuseum Den Haag, Stadshouderslaan 41. Tot 5 december, di. tot zo., 11-17u.

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud