Historische tentoonstelling portretteert Mechelen onder vrouwelijk bestuur

(tijd) - 'Dames met klasse' heet de cultuurhistorische tentoonstelling die de spil is van het gebeuren 'Mechelen 2005 - Stad in Vrouwenhanden'. Het is een fraai geënsceneerde tentoonstelling over de wereld van de landvoogdessen Margareta van York (1446-1503) en Margareta van Oostenrijk (1480-1530).

De beide Margareta's hebben een halve eeuw in Mechelen hof gehouden en mee het gezicht van de stad bepaald, tot vandaag. Na het sneuvelen van Karel de Stoute, de hertog van Bourgondië, in de slag bij Nancy vestigde zijn weduwe Margareta van York zich in 1477 in Mechelen. Onder haar en haar petekind Margareta van Oostenrijk werd Mechelen het politieke, rechterlijke en financiële centrum van de Lage Landen. In 1504 werd de Grote Raad, zowat het parlement van die tijd, gevestigd in Mechelen. De stad was in die tijd een belangrijke schakel in een internationale hofcultuur die Engeland, Spanje, Frankrijk, Duitsland en Portugal verbond. En het was ook de hoofdzetel van de keizerlijke postdiensten.

De tentoonstelling in het nieuwe Lamot-centrum is niet strikt historisch opgebouwd - er is veel minder bewaard uit de periode van Margareta van York dan uit die van Margareta van Oostenrijk - wel thematisch. Ruim 170 kunstwerken zijn er te zien in twee fraaie zalen van het vernieuwe Lamot-gebouw. De geslaagde vormgeving is van architecte Caroline Voet in opdracht van de beroemde Britse architecte Zaha Hadid.

Zij hebben ervoor gekozen de getoonde objecten onder te brengen in twee zeer verschillende ensceneringen: een witte en een zwarte zaal. De witte zaal is gewijd aan wat de 'externe cartografie' genoemd wordt: aan de stad Mechelen en de 'officiële' geschiedenis van haar adellijke vorsten. Een verdieping lager ligt de zwarte zaal. Die toont als een schaduw van het bovenliggende landschap de interne kosmologie van de wereld van de beide Margareta's, zeg maar de cultuurhistorische achtergrond. Daarbij ligt, zoals het hoort bij een tentoonstelling in het kader van 'Stad in Vrouwenhanden', de nadruk sterk op de vrouwelijke invalshoek. De onderste, zwarte zaal is niet alleen de mooiste, maar omdat zij ook meer de persoonlijke levenssfeer betreft, spreekt ze ons ook meer aan. Zo is er een fraai schilderijtje te bekijken van een meisje met dode vogel. Het is een thema van alle tijden, ook al zitten er referenties in aan de Romeinse dichter Catullus en dies meer die ons nu ontgaan.

De 16de eeuw was behoorlijk dubbelzinnig in de houding tegenover de vrouw. Een vrouw kon landvoogdes zijn en over de Nederlanden regeren. Margareta van York deed dat in de plaats van de minderjarige Maria van Bourgondië, Margareta van Oostenrijk voor de jonge keizer Karel. Als weduwen zaten ze bovendien in een voor die tijd goede situatie: economisch waren ze onafhankelijk door hun erfenis. Maar ook al regeerde ze, de vrouw diende in die tijd kuis, zorgzaam en - als die nog leefde - ondergeschikt aan haar echtgenoot te zijn.

Vaak was dat in de realiteit natuurlijk niet zo, zoals spotprenten uit die tijd tonen. Dat blijkt op de tentoonstelling uit onder meer enkele houtsneden uit een reeks van zes vrouwenlisten, vervaardigd door Lucas van Leyden. Bijbelse voorbeelden als Adam en Eva of Samson en Delila tonen erin aan dat een listige vrouw makkelijk een man rond haar vinger kon winden. Zeer fraai zijn houten, ronde portretjes van een bordspel, een soort damspel maar ook een adellijk 'stratego' waarin mannen én vrouwen, koningen en koninginnen konden worden ingezet. Allicht is het geen toeval dat al die afbeeldingen van vrouwelijke listigheid uit de verzameling komen van de landvoogdessen.

Beide Margareta's waren gedreven bibliofielen. Margareta van Oostenrijk bezat 340 handschriften en 46 gedrukte boeken. De grote meerderheid daarvan waren devotieboeken. Enkele fraaie, met miniaturen geïllustreerde exemplaren zijn te bekijken. Jean Lemaire de Belges schreef zelfs een werk, 'La Couronne margaritique', (1504-1505) om Margareta van Oostenrijk te troosten na de dood van haar man, Philibert II van Savoye. Hoe devoot Margareta was, blijkt ook uit een verkleinde kopie die ze liet maken van de lijkwade van Turijn. Die werd in 1502 in haar aanwezigheid overgebracht naar de hofkapel in Chambéry.

De tentoonstelling toont nogal wat objecten uit de 'Wunderkammer' van Margareta van Oostenrijk. Haar paleis aan de Keizerstraat was, weten wij uit inventarissen, tot de nok gevuld met prestigieuze kunstobjecten. Daaronder zelfs Van Eycks 'Portret van de Arnolfini's' (nu in de National Gallery in Londen). Maar ook maniëristische objecten als een rijkversierde kokosnootbeker of zeldzame koraalstokken. Of een unieke verzameling van curiosa uit het pas veroverde Mexico. De indianen duiken ook op in een afbeelding van een triomfstoet van keizer Maximiliaan I van Oostenrijk. Die verwijzingen naar de verovering van de nieuwe wereld doen verrassend aan in deze eerder gesloten, devote wereld.

'Dames met Klasse'tot 18 december in het Erfgoedcentrum Lamot,Van Beethovenstraat Mechelen.Inlichtingen:www.lamot-erfgoedcentrum.beof tel. 015/29.49.10.De fraaie catalogus verscheenbij Het Davidsfonds,ISBN 90-5826-342-8.

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud