Mijmeren in de tegenwoordige tijd

(tijd) - Met twaalf voor het grootste deel erg recente werken vraagt het Gentse S.M.A.K. voor het eerst de volle aandacht voor de Nederlandse kunstenares Marijke van Warmerdam. Geen retrospectieve van haar film-, video- en installatiewerk maar wel een sterke thematische selectie. Dezelfde uitgebalanceerde expositie reist straks nog naar Oslo en Marseille.

De blikvanger van de expositie is de installatie 'Licht Stelle', die Van Warmerdam creëerde in 2002 naar aanleiding van de 'In Between'-tentoonstelling voor Expo Hannover. De bezoeker kan vanop een levensgrote houten brug genieten van een filmprojectie. We zien een jongetje in gele zwembroek vanop de rug staren naar een door bomen omringd meer. Zijn broekzakken hangen druipend binnenstebuiten, waardoor het lijkt alsof hij aan zijn zijde twee kleine vleugeltjes of vinnen heeft. Voor een keertje wordt de grote frontale, en eigenlijk wat te nadrukkelijke ruimte van het S.M.A.K. goed gebruikt. Het is een zaal die werk van grote proporties vereist en meestal wordt dat nogal spectaculair ingevuld. Maar Van Warmerdam heeft niets met spektakel. Hoe groot ook de dimensies van haar objecten, foto's of installaties, de aandacht gaat altijd naar het momentane, het efemere.

De overkoepelende titel voor de tentoonstelling luidt 'Prospect' en volgens de begeleidende zaaltekst staat 'de blik vooruit' centraal in deze expositie. Het fotowerk van een jong gezicht dat sabbelt op een grashalmpje tegen een azuurblauwe lucht (tevens het beeld op de affiche) kreeg de titel 'Tomorrow'. Een tweede sleutelwerk in de selectie is de fotoreeks waarin de kunstenaar magnoliabloesems fotografeerde in drie stadia (in de knop, bloeiend, verwelkt). Die fotowerken heten respectievelijk 'Soon', 'Now' en 'Coming up soon'. En om de temporele driedeling door te trekken vindt de bezoeker aan de ene kant van de brug een paar oudere foto- en filmwerken, terwijl aan de overkant twee gloednieuwe projecties staan opgesteld.

Ook in de kleine ruimtes valt op dat Van Warmerdam de doorgaans vrij ongemakkelijke proporties goed benut. Zelfs de onhandig grote radiatoren storen voor een keertje niet echt. Dat komt omdat in sommige videoprojecties het huiskamergevoel overheerst, in andere de klemtoon ligt op warmte, licht en atmosfeer. Een badkuip die overstroomt in een mistige kamer ('Weather Forecast'), een vensterraam waarachter de sneeuw valt terwijl een hand in een kopje koffie roert ('Roeren in de verte'), de hevig zwiepende takken van een Japanse kerselaar in volle bloei ('The Fuck'): Marijke van Warmerdam koestert een bijzondere belangstelling voor de natuur in al haar veranderlijke gedaantes.

Sterker nog dan de temporaliteit spreekt uit deze opvallend coherente tentoonstelling de thematiek van het water. Naast de volle badkuip is er ook de mist en een flinke blok ijs die plots opduikt. In de kamer ernaast staat zowaar een heuse klomp ijs als een smeltende sculptuur ('Tip of the iceberg') en op een foto '(In Thought') zien we een beekje met daarin drie grote glazen luchtbellen. Luchtbellen, ijs, mist, sneeuwvlokken, bloesemblaadjes: telkens weet Van Warmerdam haar broze momentopnames te vertalen in heldere, sterk autonome beelden.

Wat die vluchtigheid te maken heeft met het thema van de vooruitziende blik is minder duidelijk. Misschien omdat het besef van vergankelijkheid juist aangescherpt wordt door het bewustzijn dat vele dingen er weldra niet meer zullen zijn. Zoals het Chinese spreekwoord zegt: je kan nooit tweemaal in dezelfde rivier stappen. Het besef dat elk moment uniek is, valt perfect te rijmen met de ervaring dat er geen einde komt aan de stroom van impressies en manifestaties in de natuur. De interesse in die combinatie van veranderlijkheid en continuïteit is wellicht ook de reden dat Van Warmerdam in vele van haar recente filmloops de simpele cyclus van een statische opname heeft ingeruild voor een meer complexe en vooral beweeglijker filmtaal met vloeiende, ononderbroken camerabewegingen.

De meest eigenaardige selectie in de expositie is wel de vroege zwartwitfoto 'Tell me my fortune' uit 1989. Op een witte ondergrond licht een kristallen bol of presse-papier, met daarin gereflecteerd de skyline van New York. Mét de Twin Towers dus. Opnieuw een vondst om de thematiek van tijd en vergankelijkheid te beklemtonen. Maar in de oase van rust en natuurlijke lieflijkheid, die de tentoonstelling verder is, doorbreekt deze pijnlijk beladen icoon van grootstedelijkheid de dromerige stemming nogal. Wou Van Warmerdam met dat beeld aangeven dat haar kunst helemaal niet zo escapistisch/poëtisch is? Het recentste werk heet zowaar 'Op naar een nieuwe wereld!' en toont een witte ster op een lichtgrijze achtergrond.

Het samenspel van zoveel overnadrukkelijke titels doet uiteindelijk eerder afbreuk aan de constellatie van krachtige, suggestieve beelden. Juist het onbevangen durven genieten van zintuiglijke prikkels blijft de voornaamste motor in haar oeuvre. Het rustige geratel van de filmprojectoren, als het ronken van een kat, versterkt de puur fysieke sensatie van de beelden. Door de combinatie met de videotentoonstelling 'Dream Extensions' op het gelijkvloers van het S.M.A.K. komt die meerwaarde van zuivere filmbeelden overigens des te sterker over.

Sinds haar doorbraak in de Biënnale van Venetië van 1995 en de nogal vroege overzichtstentoonstellingen in het Van Abbemuseum in Eindhoven en het Antwerpse MuHKA, is Van Warmerdam nauwelijks van aanpak of stijl veranderd. Zonder aan speelsheid in te boeten heeft haar oeuvre enorm aan consistentie gewonnen. Het raakt conceptueel ook steeds verder uitgekristalliseerd. De begeleidende catalogus past in deze strategie. Na eerder in het boek 'It crossed my mind' haar video- en filmwerk te hebben gedocumenteerd, verkoos Van Warmerdam nu een fraai vormgegeven neerslag van al haar fotowerken boven een exacte weergave van werken in deze expositie. De twee essays in het boek overlappen elkaar onvermijdelijk. Maar ook dat behoort tot de methode van de kunstenaar: door herhaling de aandacht scherpen voor minieme verschuivingen.

Prospect' van Marijke van Warmerdam, tot 23 mei in het S.M.A.K., Citadelpark Gent. Open elke dag van 10 tot 18 uur, gesloten op maandag.

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud