Robert Carsen regisseert derde Janácek-werk in Vlaamse Opera

(tijd) - De Canadees Robert Carsen, een van de bekendste operaregisseurs van het moment, heeft een speciale band met Vlaanderen. Maandag gaat 'Kát'a Kabanová', de nieuwe productie van de Vlaamse Opera, in première. Na 'Jenufa' in 1999 en 'Het Sluwe Vosje' in 2001 is 'Kát'a Kabanová' de derde opera van Janácek die Robert Carsen in de Vlaamse Opera brengt.

De nieuwe productie wordt gedirigeerd door Friedemann Layer, de regie is in handen van Robert Carsen. Deze Canadese regisseur is al voor het 13de jaar te gast in de Vlaamse Opera en ondertussen uitgegroeid tot een van de meest toonaangevende regisseurs van het moment. Het minste wat men van de ensceneringen van Robert Carsen kan zeggen, is dat ze nooit vrijblijvend zijn. Carsen beperkt zich graag tot het essentiële, en hij tracht de operaverhalen krachtig en intens te laten werken. 'Het is mijn taak ervoor te zorgen dat het publiek zich bij de voorstelling betrokken voelt, zodat er een wisselwerking ontstaat tussen het gebeuren op het podium en de mensen in de zaal', zegt Robert Carsen. 'De componist en librettist zijn echter de creatieve krachten, zij zijn de eigenlijke auteurs. Ik vertel hun verhaal op een zo integer en persoonlijk mogelijke manier. Vanuit mijn muzikale aanvoelen laat ik mij door de muziek inspireren. Een echte muzikale analyse heb ik eigenlijk niet nodig. Mijn interpretatie is persoonlijk omdat Janáceks muziek mij waarschijnlijk iets anders vertelt dan iemand anders. Een enscenering is ook altijd plaats- en tijdgebonden, omdat we met mensen werken, en elke productie anders evolueert. Met elk team moeten we specifieke uitdagingen aangaan en komen er andere dramatische impulsen. Het gaat niet om het louter illustreren van de tekst, maar wel om het blootleggen van de ware betekenis van een verhaal.'

Het verhaal van 'Kát'a Kabanová' gaat over het vrouwelijke hoofdpersonage Kát'a, dat in de beklemmende wereld van een provinciestadje leeft. Kat'a Kabanovà is gehuwd met Tichon Ivanyc Kabanov, een zakenman die onder een bijzonder sterke invloed van zijn moeder staat. Deze Kabanicha eist ook van haar schoondochter volstrekte onderdanigheid en daarmee vertrapt ze Kat'a's hele persoonlijkheid en vrijheid. Kabanicha staat duidelijk symbool voor de kleingeestigheid en de huichelarij van de maatschappij waaraan Kát'a weigert mee te doen. In deze verstikkende omgeving smacht Kat'a naar liefde en vrijheid. Tijdens een zakenreis van haar man vindt ze haar geluk bij Boris, maar na de plotse terugkeer van Tichon neemt haar opgedrongen plichtsbesef opnieuw de bovenhand en biecht ze haar man wanhopig alles op, waarna ze afscheid neemt van haar minnaar en zich in de Volga verdrinkt. 'Kát'a Kabanová' is 17 jaar na 'Jenufa' geschreven en draagt de sporen van Janáceks jarenlange correspondentie en romance met Kamila Stösslova, de vrouw die gedurende heel zijn leven zijn grote muze zou blijven.

Ondanks de ruwe, realistische ondertoon van het verhaal, tracht Robert Carsen ditmaal vooral de poëtische lagen in 'Kat'a Kabanová' aan te boren. 'Ik weet ondertussen dat dat bij Janácek minder moeilijk is dan men op het eerste gezicht zou denken', zegt Robert Carsen. 'Janácek balt alles samen tot een relatief korte opera. Maar het realisme van dit verhaal is niet te vergelijken met het realisme van een veristische opera. De problemen die in een maatschappij kunnen opduiken worden hier toch enigszins geabstraheerd. Het gaat om een gesloten familierelatie, over een bekrompen morele code en hoe het individu daarmee omgaat. En precies door de manier waarop Janácek dat thema muzikaal benadert, maakt hij het werk minder realistisch. Daarom ben ik samen met de designer Patrick Kinmonth op zoek gegaan naar de poëtische kant van deze partituur. Krachtig realisme zou op het podium bovendien niet werken, want dan creëer je precies een wereld waar Kat'a zich tegen afzet. Ik wil dat ieder personage de ruimte krijgt om zijn eigen specifieke innerlijke wereld te tonen, en met te veel realisme maak je dat onmogelijk.'

Het verhaal van 'Kat'a Kabanová' doet geregeld aan de televisiereeks 'Stille Waters' denken: niet de Vorlats maar de Kabanovs zijn hier de ondernemersfamilie die een centrale rol spelen in het drama. En bij Janácek staat niet de Schelde maar de Volga midden in het gebeuren. Ze wordt als natuurfenomeen bezongen, maar ze biedt Kat'a ook haar uiteindelijke verlossing. 'We gebruiken veel water in deze enscenering', zegt Robert Carsen. 'De rivier is inderdaad een belangrijk symbool in dit werk. Het water staat symbool voor de natuurkracht maar ook voor de erotiek. Er wordt al lang een verband gelegd tussen de vrouwelijke psyche en water en er zit dus duidelijk ook een erotische dimensie in dit stuk. Kat'a is een gefrustreerde vrouw, die plots een passionele liefdesrelatie beleeft. Het water is ook het symbool van krachten die de mens niet kan controleren, die gewelddadig en destructief kunnen zijn. Tot slot neemt de rivier Kat'a ook mee, ze voert haar naar een andere plaats.'

Het libretto is gebaseerd op het Russische toneelstuk 'De Storm' van Alexander Ostrovski, een van de hoogtepunten van het Russische realisme. Een goed psychologisch doorzicht in de personages wordt er aan een stevige kritiek op de politieke en sociale toestand gekoppeld. Volgens Carsen gaat het in de opera-adaptatie eerder over de manier waarop Kat'a met de problemen omgaat, dan wel om een scherpe maatschappijkritiek. 'Het is op de eerste plaats een portret van een vrouw', zegt Carsen. 'Andere vrouwen zouden anders reageren op die vernederingen en op die maatschappelijke situatie. Kat'a is echter breekbaar. Varvara, de halfzus van haar man, is veel pragmatischer, maar Kat'a slaagt er niet in om in de familie de schijn hoog te houden en daarnaast stiekem een buitenechtelijke relatie te hebben die haar eventueel wel gelukkig zou maken. Zo zit zij niet in elkaar. Het stuk gaat onder meer over hoe mensen met hypocrisie omgaan. Haar schoonmoeder, die Kat'a niet kan uitstaan, laat uitschijnen dat ze moreel correct is, maar ook zij heeft haar avontuurtjes. Maar 'Kat'a Kabanová' gaat niet over één thema. Janáceks texturen in het orkest veranderen voortdurend en suggereren een veelheid aan betekenissen. Dit stuk gaat over het leven, ook al pleegt Kat'a uiteindelijk zelfmoord: de zelfmoordscène duurt maar 30 seconden, en ondertussen schijnt de zon en bloeien de bloemen. Voor Kat'a is het wellicht beter dat ze die beslissing neemt, in plaats van nog langer te lijden onder de hypocrisie van haar omgeving.'

Vlaamse Opera (Antwerpen) - 3, 5, 10, 13 en 15 feb., 20u. en 15 feb., 15u.

Vlaamse Opera (Gent) - 25 en 28 feb., 2 en 5 mrt., 20u. en op 7 mrt., 15u. Tel. 070/22.02.02

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud