Ali Smith / 'De Toevallige'

(tijd) - Ali Smith is een van de meest beloftevolle Britse auteurs van het moment. Haar eigenzinnige kortverhalen en romans vielen al eerder in de prijzen: 'Free Love and Other stories' won een Scottish Arts Council Book Award en 'Hotel Wereld' werd genomineerd voor de Orange Prize for Fiction. Met haar meest recente roman 'De toevallige' haalde Smith volkomen terecht de shortlist van de Booker Prize.

De familie Smart is tijdens de hete zomer van 2003 op vakantie in Norfolk wanneer de toevallige uit de titel voor hun deur verschijnt: 'Het spijt me dat ik te laat ben. Ik ben Amber. Ik heb autopech'. Moeder Eve neemt haar voor een van de studenten van haar echtgenoot. En die gelooft op zijn beurt dat ze komt om zijn vrouw te interviewen. Dochter Astrid (12 jaar) is blij dat er eindelijk iets gebeurt en voor zoon Magnus (17 jaar) vormt Amber een welgekomen afleiding op zijn eigen depressieve gedachten.

Al snel blijkt dat alle leden van de familie zo hun eigen problemen en obsessies hebben. Astrid dagdroomt over haar echte vader en verdrijft de verveling door met haar dure camera opnames te maken van de luttele gebeurtenissen in het dorp: 'Astrid neemt de ochtendschemering op. Veel meer is hier niet te doen. Het is een puinhoop, dit dorp. Postkantoor, een bouwval van een Indiaas restaurant, een snackbar, een winkeltje dat nooit open is, een oversteekplaats voor eenden.' Aan haar broer Magnus heeft ze ook niet veel. Die wordt in beslag genomen door een tragische gebeurtenis op school - een meisje heeft zelfmoord gepleegd - en zijn eigen aandeel daarin.

Eve heeft het vakantiehuisje eigenlijk gehuurd om in alle rust te werken aan het volgende boek in haar succesvolle reeks 'Authentieke teksten'. Het zijn 'autobiowarefictieinterviews' die een leven verzinnen voor mensen die eigenlijk tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. Maar het schrijven vlot niet en Eve verdrijft de tijd met in haar werkkamer op de grond te liggen en naar haar lege scherm te staren. Haar echtgenoot Michael Smart, een professor Engelse literatuur, neemt vrolijk de rol van huisman op, zolang hij maar af en toe naar de universiteit kan sporen om met zijn knappe studentes te slapen.

In dit doorsneegezin maakt Amber haar intrede. Ze is mysterieus, knap, aantrekkelijk en alle vier worden ze verliefd op haar. Hoewel we amper iets over Amber zelf te weten komen, lijkt zij zelf op de hoogte van de verlangens, geheimen en twijfels van alle gezinsleden. De rebelse Amber heeft duidelijk lak aan sociale conventies en vertelt iedereen onomwonden de waarheid. Zo gooit ze de dure camera van Astrid van een brug omdat ze het absurd vindt dat die daar heel de tijd mee rond loopt. Ze vertelt Michael en Eve zonder verpinken dat ze hun zoon meeneemt voor een klein ommetje in het dorp, 'net genoeg om hem tot een seksueel hoogtepunt te brengen'. Iedereen vindt dat een geweldige grap. Maar als Amber Eve een 'eersteklas bedrieger' noemt en de emotionele ontboezemingen van Eve 'eindeloze egoïstische rotverhalen', is dat plots veel minder grappig.

Met haar mysterieuze alwetendheid en onconventionele rechtlijnigheid, is Amber een weinig realistische figuur. Ze lijkt zo weggelopen uit een film en in zekere zin is ze dat ook. In vier hoofdstukjes vertelt Amber hoe ze in 1968 verwekt werd in de cinemazaal Alhambra, waarnaar ze vernoemd werd. De film die vertoond werd was 'Poor Cow' met Terence Stamp. Maar eigenlijk heeft Amber meer gemeen met een andere film waarin Stamp de hoofdrol speelde: 'Theorema' van Pasolini. Daarin maakt een mysterieuze landloper - is hij een engel of een gevaarlijke crimineel? - zijn opwachting in een doorsneegezin. Hij verleidt alle leden en laat bij zijn vertrek het gezin totaal ontwricht achter.

Of ook Amber zo'n verwoestende invloed heeft op de Smarts is minder duidelijk. Voor Astrid en Magnus is ze alvast een positievere figuur dan voor Eve en Michael die met hun pijnlijk gebrek aan authenticiteit worden geconfronteerd. In 'Het einde', het laatste deel van 'De toevallige', worden de maanden na Ambers vertrek verteld. Maar dat einde draagt tegelijk de belofte van een nieuw begin in zich. Astrid, Michael, Magnus en Eve lijken na de confronterende maar louterende ervaring klaar om opnieuw te beginnen, om hun leven voortzetten op een wijze die misschien minder conventioneel, bedrieglijk en materialistisch is dan voorheen.

Dit magisch-realistische relaas van een herkenbare familie biedt op zich al voldoende materiaal voor een spannende en intrigerende roman. Maar wat 'De toevallige' helemaal bijzonder maakt, is de ongelooflijke stilistische virtuositeit van Ali Smith. In de verschillende hoofdstukken van de roman kruipt ze in de huid van de personages en geeft ze hun kleinste en diepste gedachten weer. Daarbij voorziet ze elk personages van een eigen stijl. Amber zelf vertelt haar leven in korte passages, doorspekt met verwijzingen naar de rijke verbeeldingswereld van de film: 'Mijn moeder was een non die niet meer tegen het klooster kon. Ze trouwde met mijn vader, de kapitein; hij was heel streng (...) Ondertussen was mijn vader de koppelaar en kon mijn moeder vliegen met alleen haar paraplu. Als kind reed ik de Grand National. Ze wisten niet dat ik een meisje was totdat ik flauwviel en ze mijn jockeyhemd openknoopten.'

Astrids meanderende gedachten worden gevat in een bewustzijnsstroom die de leefwereld van een twaalfjarige op sublieme wijze weergeeft. Even schitterend zijn Magnus' obsessieve pogingen vat te krijgen op zijn aandeel in de tragische gebeurtenissen: 'Hij heeft het gedaan. Zij hebben het gedaan. Toen heeft zij het gedaan. Ze heeft zelfmoord gepleegd. Hij herhaalt de woorden een voor een in zichzelf. Ze. Heeft. Zelfmoord. Gepleegd. Niks. Woorden zijn zinloos. Ze betekenen niets. Ze brengen niets teweeg.' Michael wordt dan weer door Amber geïnspireerd tot sonnetten, odes en clichés. En in haar lange eerste hoofdstuk past de twijfelende Eve haar succesvolle interviewtechniek toe op haar eigen leven.

Ironie

Smiths roman is niet alleen intrigerend en veelzijdig, maar ook buitengewoon grappig. Af en toe gaan de humor en spottende ironie ook over in satire zoals wanneer het uitgeverswereldje van Eve of de zelfingenomen literaire analyses van Michael het moeten ontgelden. De oorlog in Irak speelt zich af aan de rand van de roman en aan de rand van het interesseveld van de personages. En Smiths satire betreft ook de lauwe reactie van Eve en Michael op de gruwelen die zich daar afspelen. Kortom, 'De toevallige' is een rijke en boeiende roman, die een heerlijk ironische en verfrissende kijk levert op onze alledaagse werkelijkheid.

Elke D'HOKER

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud