Edward de Maesschalk / 'Marx in Brussel 1845-1848'

(tijd) - Over Karl Marx, de 19de-eeuwse grondlegger van het communisme, bestaat een volle bibliotheek. Niets meer aan toe te voegen? De historicus Edward de Maesschalk vindt van wel. Hij schreef met ingehouden passie over de drie vruchtbare jaren die Marx in Brussel doorbracht. Hier vervaardigde de filosoof-agitator zijn roemruchte Communistisch Manifest. De intussen door socialisten gedoogde katholieke uitgever Davidsfonds publiceerde het boek.

De Brusselse jaren van Karl Marx waren de meest creatieve uit zijn leven en hebben de loop van de geschiedenis beslist en beslissend beïnvloed. Auteur Edward de Maesschalk: 'In het Europa van 1848 schudden koningstronen en regeringen op hun grondvesten: Frankrijk, Oostenrijk, Italië, Hongarije, Duitsland, Nederland. Enkel België bleef overeind als een rots in de branding. De republikeinse beweging bloedde er langzaam dood.'

Dit mooi uitgegeven boek is grotendeels samengesteld uit brieven van en naar Karl Marx, korte en langere citaten uit pamfletten, kranten en toespraken, alles aaneengesmeed door een historicus met een grote gedrevenheid. De geïnteresseerde lezer zal enkele herhalingen wel voor lief nemen. Weinig onderscheid wordt gemaakt tussen feiten, interpretaties en meningen. In die zin is het meer een goed gemonteerde tv-documentaire dan een droge studie - de auteur is programma-adviseur van Canvas. U vindt er geen stilistische fratsen in, maar het leest wel als een trein.

Marx' verblijf in Brussel wordt geduid in een dubbele context, zijn eigen levens- en denkverhaal, en de beweeglijke Europese omstandigheden. De jonge Duitse filosoof en schrijver werd wegens zijn oproerige publicaties en dito gedrag eerst uit Duitsland en vervolgens uit Parijs verbannen en koos onze hoofdstad als nieuwe residentie. Het neutrale België, ook toen al centraal gelegen tussen de grote mogendheden, kende enerzijds een ruime persvrijheid en werd geroemd om zijn vooruitstrevende grondwet. Maar anderzijds, schrijft Marx, is het ontwikkelingspeil in België zo laag dat er niet één liberaal, laat staan een democratisch blad verschijnt. Daar zou hij weldra verandering in brengen. Hier kon hij in elk geval een drukke correspondentie voeren en geestgenoten ontmoeten. Natuurlijk, hij had ook zijn vrouw en strijdgenoot Jenny von Westphalen. Zonder in case history te vervallen, geeft het boek een doorkijk in het privé-leven van het beroemde koppel. Nog in Duitsland schreef Marx aan een vriend: 'Ik kan u zonder enige romantiek verzekeren dat ik van top tot teen verliefd ben en dat het mij ernst is. Ik ben al meer dan zeven jaar verloofd en mijn verloofde heeft voor mij de hardste gevechten geleverd.' Toen ze in 1845 in Brussel arriveerden, waren ze twee jaar getrouwd.

Proletariaat

Belangrijker is het verhaal van de ideeën. Overdonderend was de kennismaking met de filosofie van Hegel, die in Marx' latere theorieën zit ingebakken. Het leggen van verbanden tussen het sociaal-economische en de politieke macht, de onontkoombaarheid van de geschiedenis, de voorspelbare slingerbeweging van opeenvolgende revoluties, het is allemaal zeer marxistisch maar ook hegeliaans. Het verschil was dat Hegels beginsel van de absolute geest nog gezien werd als een goddelijke macht. Marx deed de stap naar een strijdend atheïsme. De idee van het historisch materialisme bracht hij al mee naar onze hoofdstad.

Brussel telde toen 120.000 inwoners, was maar zeer ten dele een bruisende stad en bezat naar verhouding een groot aantal behoeftigen. Nergens anders in België was de afstand tussen de hoogste en de laagste klassen zo groot. In die jaren kreeg de huisnijverheid in Oost- en West-Vlaanderen zware klappen, onder druk van de Britse mechanisering. De recessie veroorzaakte een toevloed van mensen uit de provincie naar de hoofdstad. Daar kwamen nog een aardappelplaag en graantekorten bovenop. Aan proletariaat geen gebrek. Marx, die ook een beetje Nederlands kende, had oog voor sommige aspecten van de Vlaamse verzuchtingen, die hij vond getuigen van sociaal verzet tegen het kapitaal. Hij kende op zijn minst de naam en faam van de rebelse Jacob Kats, de radicaal democraat, die voorstander was van de republiek, van algemeen stemrecht en van verplicht kosteloos staatsonderwijs. We spreken over de eerste helft van de 19de eeuw.

Echte vrienden heeft Marx hier niet gemaakt, ook al omdat hij meer dan voldoende internationale contacten had. De belangrijkste onder hen was Friedrich Engels. Hij trad vaak op als financiële bewaarengel. De familie Marx had het niet ruim en Karl had een gat in zijn hand. Hij was gastvrij, kocht wijn en sigaren, hielp vrienden in nood en leefde permanent boven zijn stand. Ook Engels was verplicht te vluchten voor de Pruisische censuur en vestigde zich in Engeland. Hij kwam geregeld naar Brussel, om te discussiëren, samen te schrijven en nachtenlang iedereen uit zijn slaap te houden met het luid verkondigen van theorieën. Over de succesfilosoof Feuerbach bijvoorbeeld. Die volgde Hegel, behalve op het punt van de absolute geest, de mysterieuze goddelijke voorzienigheid. Maar ook hij werd door Marx ingehaald met zijn stelling dat godsdienst de 'opium van het volk' is. De vrijblijvendheid van Feuerbach was Marx een doorn in het oog. 'De filosofen hebben de wereld slechts verschillend geïnterpreteerd, het komt erop aan haar te veranderen.' Die stelling, in Brussel neergeschreven, staat gebeiteld op het grafmonument van Karl Marx in Highgate Cemetery in Londen.

Het monumentaalste werk dat Marx en Engels samen verrichtten, was het op papier zetten van het Communistisch Manifest, het programma van de (geheime) Bond der Communisten. Die was sedert 1847 mede door Marx gestimuleerd. Hij kon zich echter niet naar Londen verplaatsen omdat hij volledig aan de grond zat. In heel België heerste een ware hongerwinter, in de Brusselse Hallepoort werden zelfs 'chauffoirs publics' ingericht. Toen Marx uiteindelijk toch naar Londen kon, werd hem de opdracht toevertrouwd het partijprogramma te schrijven op grond van diverse ontwerpen. De catechismusvorm van Engels verwierp hij (Wat is het communisme? Het communisme is de leer van de voorwaarden voor de bevrijding van het proletariaat.) Niet zonder moeite werd de compromistekst van Marx goedgekeurd. Het was een zeer leesbare en militante tekst geworden, waarvan het begin en slot tot op onze dagen door vrijwel iedereen geciteerd worden: 'Er waart een spook door Europa: het spook van het communisme... Proletariërs aller landen, verenigt u!' Het grote twistpunt was 'de gewelddadige omverwerping van de hele maatschappelijke orde', een formulering die niet zonder moeite behouden werd. De Belgische situatie was in Marx' opvatting uitzonderlijk, omdat België al over een vrijzinnige grondwet beschikte en omdat de tegenstelling tussen bourgeoisie en proletariaat al in een acuut stadium was getreden.

De Februarirevolutie van 1848 in Parijs kende een vrij grote echo in Brussel. Mensen liepen te hoop voor het stadhuis, riepen 'Vive la République' en zongen de Marseillaise. Politie en ordediensten waren volop aanwezig. De chaos werd er niet kleiner op toen het gerucht zich verspreidde dat Leopold I bereid was af te treden. Marx werd uiteraard streng in het oog gehouden door de veiligheidsdienst, geleid door baron Hody. Die sloeg toe toen Marx in de Deutsche Brüsseler Zeitung, een verkapte communistische krant, de Franse revolutie volop toejuichte. Voor de zoveelste keer oefende Pruisen druk uit op de Belgische regering, deze keer met succes. Formeel had Marx immers de overeenkomst geschonden waarbij hij drie jaar eerder het land werd binnengelaten, op voorwaarde 'in België geen geschriften over de huidige politieke toestand te publiceren'. Het uitwijzingsbevel werd op 3 maart 1848 ondertekend door de in functie gebleven koning Leopold.

Voor Karl en Jenny metterdaad ons land konden verlaten, was er nog een incident met de Brusselse politie waarbij het echtpaar een nacht in de cel moest doorbrengen. De omstandigheden van dat incident zijn nooit opgehelderd. Ze gaven wel aanleiding tot heftige discussies, onder meer in de Brusselse gemeenteraad.

Jef COECK

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud