Kim De Rijck / 'De mooie beloften van de biotechnologie'

Davidsfonds

(tijd) Een aparte rayon in de supermarkt met duurdere producten die genetisch niet-gewijzigd zijn. Met dat ambigue toekomstscenario sluit wetenschapsjournaliste Kim De Rijck haar boek 'De mooie beloften van de biotechnologie' af. Daarin heeft ze het niet alleen over de Europese weerstand tegen het oprukkende 'genvoedsel', maar ook over de stand van de biotechnologie op alle andere terreinen. Van het ziekenhuis en de brouwerij tot de terroristencel.

Geraffineerde suiker die gewonnen is uit genetisch gewijzigde bieten moet zijn specifieke oorsprong duidelijk vermelden op de verpakking. Cornflakes met toegevoegde vitaminen, gemaakt door genetisch gewijzigde micro-organismen, hoeven de consument daarover niet te informeren. Nochtans lijkt een kweekvat met micro-organismen die geprogrammeerd zijn om vitaminen of enzymen te produceren, afschrikwekkender dan genetisch verrijkte suikerbieten die alleen maar leveren wat bieten van nature in zich hebben.

De Europese wetgeving is wat dat betreft niet zo doorzichtig. Mocht Europa besluiten dat alle producten die met behulp van gewijzigde micro-organismen zijn vervaardigd zich moeten outen, dan zouden veel nieuwe etiketten vereist zijn. Niet alleen voor ontbijtgranen maar ook voor kazen, yoghurt, vruchtensappen, bieren, broodjes en zelfs pralines. Die voedingswaren krijgen tijdens het productieproces een handje toegestoken van genetisch gewijzigde organismen die enzymen leveren uit gisten, schimmels of bacteriën.

De organismen die van nature de enzymen maken, zijn dikwijls moeilijk te kweken op grote schaal of de opbrengst is gering. 'Daarom worden de genen (de erfelijke aanmaakinstructies) voor commercieel interessante enzymen soms overgebracht naar een gemakkelijk te manipuleren en extreem productieve bacterie- of gistsoort', schrijft De Rijck, wetenschapsjournaliste bij De Standaard. 'De micro-organismen mogen in het kweekvat enkele dagen groeien en eiwitten produceren, daarna wordt het gekweekte enzym uit de kweekmassa gezuiverd. (...) De bereiding van enzymen blijkt een heikel punt: de bedrijven zijn niet altijd even happig om te vertellen welke enzymen met gewijzigde organismen gemaakt worden.'

De toegevoegde enzymen worden soms biokatalysatoren genoemd, omdat ze biochemische omzettingen mogelijk maken. Zo gebruikt men bij de productie van pralines het traagwerkende enzyme invertase om harde sucrosesuiker om te zetten in kleinere suikersoorten. Voor de confiseur biedt dat het voordeel dat hij een laagje chocolade kan spuiten rond een harde vulling die onder invloed van de invertase pas na een paar dagen vloeibaar wordt.

Aan industriële vruchtensappen voegt men bij het persen vaak vijf tot tien enzymen toe om het taaie celwandmateriaal van de vruchten af te breken. Troebel appelsap klaren is eveneens een taak voor enzymen. En om pulprijk vruchtensap te bekomen, rekent men andermaal op toegevoegde enzymen van gewijzigde organismen om het vruchtvlees in stukken te knippen en zacht te maken.

De industriële biotechnologie is ook stiekem binnengeslopen in het productieproces van alledaagse producten in andere afdelingen van de supermarkt. Soms is het biotechnologische productieproces ecologisch gezien een goede zaak. Zo reinigt de huidige generatie wasmiddelen bij lage temperatuur en zonder fosfaat dankzij de toevoeging van enzymen voortgebracht door genetische gewijzigde micro-organismen. Ook bij het looien van leer en in de papierproductie kunnen de door de biotechnologie voortgebrachte enzymen het gebruik van schadelijke chemicaliën voorkomen.

Door te wijzen op die en nog een paar andere milieuvriendelijke toepassingen meet de bio-industrie zich graag een witter of groener imago aan dan de traditionele chemie. De Rijck vindt grijs gepaster dan wit. Ze wijst erop dat alleen een volledige levenscyclusanalyse kan uitmaken of biotechnologie echt een milieuvoordeel oplevert. 'Ook de productie van enzymen door micro-organismen in een bioreactor vergt water, energie en grondstoffen en produceert afval.' Toch ziet ze vaker een milieuvriendelijker productie in biotechnologische bedrijven dan in de chemische, 'al moet in sommige gevallen de doorgedreven vergelijking nog worden gemaakt'.

Voor bioplastics, die niet van petroleumproducten maar van hernieuwbare grondstoffen worden vervaardigd met behulp van enzymen, hangt veel af van de afvalverwerking en de precieze herkomst van de grondstoffen. 'De productie van plastics uit biologische grondstoffen levert in sommige omstandigheden meer broeikasgassen op, verbruikt meer energie en is slechter voor het milieu dan plastics uit petroleum, bleek uit verschillende vergelijkingen. De milieubalans helt wel in het voordeel van de bioplastics als biologische grondstoffen worden gekozen met een lagere energiebehoefte of milieulast dan maïszetmeel, als de fabriek energie gebruikt uit hernieuwbare bronnen of als het productieproces efficiënter gemaakt wordt.'

Uit die kritische afweging mag blijken dat De Rijck geen aanhanger is van het ene of het andere kamp. Bij elk hoofdstuk maakt ze even genuanceerd een stand van zaken op. Ze evalueert de mogelijkheden en beloften evenals de risico's die elke biotechnologische toepassing inhoudt.

Wie in haar boek een pleidooi wil vinden dat carte blanche geeft aan genetisch gewijzigde voedingsgewassen om de honger uit de wereld te helpen, zoekt vergeefs. De auteur waarschuwt voor de onvermijdelijke vermenging en wederzijdse bevruchting van genetische gewijzigde en gewone soorten, de gevaren van toenemende monocultuur in derdewereldlanden en de risico's van nog moeilijker te bestrijden insectenplagen als laks wordt omgesprongen met voorzorgsmaatregelen.

Maar ook de fervente tegenstanders van de teelt van genetisch gewijzigde gewassen, zoals Greenpeace en Friends of the Earth, vinden in de auteur van 'De mooie beloften van de biotechnologie' geen kritiekloze medestander. De Rijck hekelt de selectieve omgang met de onderzoeksgegevens in beide kampen. Anders dan sommige ecologische actievoerders lijkt ze ook niet geneigd om achter elke steun van een biotechnologische multinational aan een derdewereldproject een perverse strategie te vermoeden om het paard van Troje binnen te smokkelen.

De nuchtere visie van De Rijck laat zich als volgt typeren: waar de biotechnologie nieuwe mogelijkheden schept, brengt ze ook nieuwe risico's en controverse mee. Precies omdat de middelen waarmee de biotechnologie de natuur naar haar hand probeert te zetten zo krachtig zijn, kunnen ook de gevaren drastisch zijn. De wetenschapsjournaliste vraagt zich dan ook van geval tot geval af of de voordelen opwegen tegen de mogelijke negatieve impact.

Dat levert echter niet altijd even duidelijke antwoorden op, wellicht ook door de complexiteit en onvoorspelbaarheid. Toch had een betere structurering in de evaluatie meer houvast kunnen bieden aan de leek, tot wie dit boek zich richt, om zich een oordeel te vormen.

De ene genetische wijziging is de andere niet. Sommige zijn haast even onschuldig als de genenmanipulatie die de mens al vele eeuwen toepast bij teeltveredeling. Andere, die een plant bijvoorbeeld wapenen met gif tegen insecten of tot een leverancier van medicijnen maken, kunnen verstrekkende gevolgen hebben voor andere populaties en of de volksgezondheid. Om dat onderscheid te zien is een model vereist dat ook telkens de schaal en de mate van beheersbaarheid van het effect van een biotechnologische ingreep afweegt. Dat vergt ook een normatieve basis voor de waardering van de gevolgen en is misschien daarom veeleer voer voor een bio-ethicus. Wellicht ontstaat dan een heel ander boek.

Curatieve toepassingen van de biotechnologie in de geneeskunde zullen bij aanhangers van Greenpeace doorgaans op minder weerstand stuiten dan genetische wijzigingen van planten en dieren. Bij de geneeskundige toepassingen worden in de meeste gevallen dan ook geen evenwichten verstoord die de huishouding van de hele planeet kunnen beïnvloeden. Met uitzondering weliswaar van de al genoemde wijzigingen van gewassen met het oog op een goedkopere productie van geneesmiddelen. Zonder de strengste voorzorgsmaatregelen vormen dergelijke teelten een dreiging voor de volksgezondheid.

De houding tegenover het menselijke leven en de ethische vraag op welk punt in de celontwikkeling we van een mens kunnen spreken, bepalen in de meeste gevallen hoe men tegenover de biotechnologische geneeskunde staat. Mogen in het laboratorium embryo's worden gemaakt of gekloond om er polyvalente genezende stamcellen uit te halen? Het antwoord daarop heeft weinig te zien met de vrees voor verstoringen van het ecologisch systeem.

De Rijck signaleert de ethische vragen veeleer terloops. Ze wil ons dan ook vooral een realistische stand van zaken geven van de biotechnologische ontwikkelingen in de geneeskunde en dat doet ze uitstekend.

Zo belicht ze behalve de gen- en stamcellentherapie ook de veelbelovende, volgens sommigen ronduit revolutionaire, mogelijkheden van de nanobiotechnologie. Nanodeeltjes zijn met de gewone microscoop onzichtbaar kleine deeltjes met een relatief grote oppervlakte tegenover hun volume. Daardoor gedragen ze zich niet als klassieke materialen, maar volgens wetmatigheden van de kwantumfysica. Dat gaat gepaard met speciale elektrische, magnetische of optische effecten.

De reactiviteit van nanodeeltjes doet wetenschappers dromen van medische en milieuzuiverende toepassingen. Thans worden ze al gebruikt om de oppervlakte-eigenschappen van allerlei materialen te veranderen. De zakenman die aan tafel verschijnt met een stropdas behandeld met vuil- en vochtafstotende nanodeeltjes, hoeft zich geen zorgen te maken over soep- of wijnspatten.

De toepassingen in de geneeskunde zijn wat ambitieuzer. Men hoopt de deeltjes te gebruiken om op heel precieze plaatsen in het lichaam medicijnen of een stukje kunstmatig genetisch materiaal met een genezende werking af te leveren. Ook de mogelijkheden om er vroegtijdig kanker, het HIV-virus of suikerziekte mee op te sporen en te bestrijden worden uitgeprobeerd.

Patiënten vertoonden beterschap toen metalen nanodeeltjes op hun dodelijke hersentumor werden afgestuurd. Na verhitting met een uitwendig magnetisch veld verschroeiden de tumorcellen en in sommige gevallen viel de tumorgroei een tijd stil.

Maar over de beloften van de nanobiotechnologie hangt ook een schaduw. Er zijn aanwijzingen dat ingeademde nanodeeltjes, net als asbestvezels, in de longen ernstige schade kunnen aanrichten. En hoewel sommige cosmeticabedrijven ze al hebben verwerkt in huidcrèmes, houdt men er rekening mee dat nanodeeltjes door de huid kunnen dringen en zich via het bloed en de zenuwbanen in het lichaam verspreiden.

Wat in dit boek als constante terugkeert, en dat geldt zeker ook voor de toepassingen met nanodeeltjes, is dat alle vernuftige vernieuwingen op biotechnologisch vlak ontleend zijn aan modellen uit de natuur. De vindingrijkheid van de natuur is nog altijd verpletterend tegenover het menselijk vernuft. Dat verklaart ook waarom avonturier-wetenschappers als Craig Venter, die wereldberoemd werd met het in kaart brengen van het menselijke genoom, de wereld afschuimen op zoek naar onbekende genen. Vooral interessant zijn organismen die in extreme omstandigheden overleven zoals in heetwaterbronnen, poolzeeën, zwavelmeren en onderwatervulkanen. 'De biodiversiteit van micro-organismen in zee is oneindig veel groter dan die van planten of van dieren', schrijft Kim De Rijck. 'Elke milliliter zeewater bevat wel een miljoen bacteriën en tien miljoen virussen. En minder dan 1 procent van al dat microbiële leven is op dit moment onderzocht. Het potentieel voor nieuwe biologische grondstoffen en biotechnologische toepassingen is dus nog enorm.'

Over die jacht op inspirerende genen bevat 'De mooie beloften van de biotechnologie' dus eveneens een hoofdstuk. Ook nu komt de keerzijde aan bod, namelijk de piraterij van bedrijven die octrooien nemen op eigenschappen uit organismen die door inheemse volkeren al jaren worden aangewend.

Kim De Rijck - De mooie beloften van de biotechnologie. 2006, Leuven, Davidsfonds, 272 blz., 24,95 euro, ISBN 90-5826-388-6

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud