Advertentie

Michel Onfray: 'Atheologie. De hoofdzonden van jodendom, christendom en islam'

(tijd) Iedereen heeft het recht beledigd te worden, schreef een Amerikaanse krant bij de cartoonaffaire. Als dat waar is, heeft de Franse filosoof Michel Onfray met zijn 'Atheologie' onnoemelijk bijgedragen tot het praktiseren van de mensenrechten. Het boek gaat over 'de hoofdzonden van jodendom, christendom en islam'. Wellicht is de Franse ondertitel correcter: Fysica van de Metafysica. Hier wordt, inderdaad, het onstoffelijke verstoft, het bovennatuurlijke genaturaliseerd, het spirituele versplinterd.

Honderdduizenden Fransen hebben het werk gekocht en ver-slonden, ook al waren de pers-reacties verdeeld ongunstig. In Le Monde werd Onfray 'de hogepriester van de antiklerikale mystiek en het onverzoenlijke atheïsme' genoemd. L'Express had het over een 'ergerlijk essay'.

Het satirische blad Le Canard Enchaîné, nooit te beroerd om grote volksdelen te schofferen, vond het dan weer slap 'post-christelijk geneuzel, zonder de glimlach van Voltaire of de diepgang van Marx'.

Twee van Onfrays filosoferende collega's waren zo verbolgen, dat ze hun eigen contrapamflet er tegenaan hebben gegooid. De theologe Irène Fernandez ('Dieu avec esprit') wil met alle middelen bewijzen dat het monotheïsme geen verkettering van het intellect is, maar juist een verbond tussen geloof en rede. De publicist Matthieu Baumier ('L'anti traité d'athéologie') reageert als 'gekwetste christen' op 'de militante blindheid en het intellectuele bedrog' van On-fray. 'In een ander tijdsgewricht', staat nog in de krant Libération, 'zou Onfray regelrecht naar de brandstapel zijn geleid'.

Michel Onfray (47) is initiatiefnemer van de Université Populaire in Caen, waar hij een contrageschiedenis van de filosofie doceert. Hij haalt zijn ideeën bij de 'pre-christelijke archipel', de minder bekende Grieken als Democrites en Epicurus. In zijn cursus en in een twintigtal geschriften heeft hij een theorie van het hedonisme ontworpen: hij wil de mens verzoenen met zijn lichaam. Ethiek gaat samen met esthetiek en met politiek anarchisme. Hij noemt zichzelf een 'freudo-marxist'. Onfray pleit voor een heidense subjectiviteit, een sensueel materialisme en algemeen voor een 'links nietzscheïsme'.

Nietzsches hartekreet 'God is dood' wordt door Onfray betwist. 'Dergelijk goed nieuws zou een enorme uitwerking hebben, maar we zijn nog steeds in afwachting van ook maar het geringste bewijs ervoor.' De dood van God was, helaas, een goocheltruc van de twintigste eeuw die overal de dood zag: dood van de kunst, dood van de filosofie, dood van de metafysica, dood van de roman, dood van de politiek. De dood van de filosofie zorgde voor een stroom boeken over filosofie, de dood van de roman genereerde romans. 'De dood van God heeft op zijn beurt gezorgd voor uitzonderlijk veel gewijds, goddelijks en religieus. God ademt nog.'

Dat moet maar eens ophouden, vindt de filosoof. De enige gegarandeerde methode om een einde te maken aan de religie, is de atheologie, een begrip dat voor het eerst gebruikt werd door die andere hedonist, Georges Bataille. Atheologie gaat verder dan atheïsme, dat veelal nog christelijk is. De postmoderne variant is een 'waarlijk atheïstisch atheïsme'. Het eerste doel van de atheologie is het 'deconstrueren' van de drie monotheïstische godsdiensten, die aan elkaar gewaagd zijn. Ze verkiezen gehoorzaamheid en onderwerping boven intelligentie, vertonen een hang naar de dood en een afkeer van het leven. Die laatste uit zich onder meer in een afkeer van de vrouw en van de vrije en bevrijdende seks.

Mozes en Mohammed deugen al niet, maar Jezus en Paulus zijn de ergsten, samen met Constantijn de Grote, die het christendom opstuwde in de vaart der volkeren. Onfray viseert uitdrukkelijk de vicarissen, de bedienaars van de drie religies, niet de eenvoudige gelovigen. 'Wie minacht er nu de slachtoffers? En wie zou het niet tegen hun beulen opnemen? De gelovige is niemand tot last; degene die zijn herder beweert te zijn, gaat te ver.' En nog: 'Ik minacht de gelovigen niet, ik vind ze belachelijk noch meelijwekkend, maar het maakt me wanhopig dat ze rustgevende fictie verkiezen boven de wrede zekerheden van het volwassen leven. Liever het geloof dat geruststelt dan de rede die verontrust - al is de prijs een eeuwigdurend geestelijk infantilisme.'

Dit boek is een lavastroom, een hete brij. Het is moeilijk kiezen tussen samenvatten, citeren of negeren. Bovendien loeren de sofismen om elke hoek. Om maar iets te noemen: wie een leer en haar bedienaars verkettert, zal natuurlijk ook de gelovigen minachten, ze belachelijk en meelijwekkend vinden. Onfray mag dan een tien krijgen voor gedrevenheid, tactisch scoort hij slecht. Ook springt hij nogal losjes met historische gegevens om.

Weinigen zullen betwisten dat de drie monotheïstische godsdiensten 'al eeuwenlang rivieren van bloed laten stromen: oorlogen, strafexpedities, bloedbaden, moorden, kolonialisme, etnocide, genocide, kruistochten, inquisitie en tegenwoordig het wereldwijde hyperterrorisme'. Maar de 'christelijke atheïste' Karen Armstrong heeft het al uitvoeriger, genuanceerder en dus overtuigender opgeschreven in vuistdikke boeken als 'Heilige Oorlog' (1999) en vooral 'De strijd om God' (2000). Wat zij niet doet, is zich mengen in de discussie over nazi-Duitsland en het Vaticaan. Onfray gaat ook die controverse niet uit de weg. Voor hem was Pius XII een even grote antisemiet als Hitler. 'De gaskamers kunnen dus worden ontstoken met het Sint-Jansvuur.' De overeenkomsten tussen christendom en nazisme zijn groot en niet toevallig. Hij citeert passages uit Hitlers 'Mein Kampf' om die stelling kracht bij te zetten. De führer houdt van de theocratische ontwikkeling van het christendom: de 'fanatieke onverdraagzaamheid' die het 'apodictische geloof' schept.

De joden waren vaak slachtoffers, maar daarom zijn ze geen haar beter. Zij zijn de uitvinders van het monotheïsme en van de heilige oorlog. De thora, zegt Onfray, biedt de eerste westerse versie van de vele vormen van krijgskunst die in de loop van de eeuwen zijn verspreid. 'Jaweh zegent de oorlog en degenen die hem voeren; hij verheerlijkt, leidt en voert de strijd, niet zelf, dat niet - een ectoplasma heeft moeite met het vasthouden van een zwaard - maar door zijn volk aan te zetten tot misdaden, doden en moorden en de uitroeiing van onschuldigen te legitimeren'.

De schrijver is niet te stelpen in zijn atheologische woede. Zij richt zich uiteraard ook op de islam, die volgens hem het slechtste van de andere twee religies heeft overgenomen. 'Ongeveer 250 verzen - op de 6.250 van de koran - rechtvaardigen en legitimeren de heilige oorlog, de jihad. Dat is voldoende om twee of drie ongevaarlijke zinnen die oproepen tot tolerantie, respect voor de ander, grootmoedigheid of afzien van dwang in religieuze context, in de schaduw te stellen. (_) Fascisme en islam vinden elkaar trouwens in een mystieke logica.'

Zo krijgt ieder zijn deel van de scheldkanonnade. Denk vooral niet dat u als vrijdenkend humanist de Sint-Vitusdans van Onfray kunt ontspringen. 'Pijnlijker is dat de militante 'laïcité', ofwel wereldlijkheid, is gebaseerd op de joods-christelijke ethiek, die ze vaak alleen maar navolgt.' Besluit. Priesters, imams, ayatollahs en andere mullahs moeten worden vervangen door filosofen, materialisten, lachers, radicalen, cynici, hedonisten, atheïsten, sensualisten en wellustigen.

De lectuur van dit boek is uitputtend, wegens de nooit aflatende stroom superlatieven. De stijl is die van een academisch geschoolde Michael Moore. Michel Onfray is een zelfverklaard voorstander van de psychoanalyse. In dit boek legt hij zichzelf op de sofa. Hij neemt meteen de minder fraaie praktijken van zijn leermeester over: van Freud is bekend dat hij zijn eigen dromen analyseerde, om ze vervolgens te slijten als objectieve wetenschap.

Onfray trapt tenslotte in de val van elke fundamentalist: hij neemt de teksten letterlijk.

Michel Onfray - 'Atheologie. De hoofd-zonden van jodendom, christendom en islam'. 2005, Amsterdam, Mets & Schilt, 269 blz., 20 euro, ISBN 90-5330-458-4

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud