Advertentie
Advertentie

Mineke Bosch / 'Een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid / Aletta Jacobs 1854-1929'

(tijd) - Wilhelmina Drucker kennen we nog wel - was naar haar niet de radicale damesclub Dolle Mina genoemd? Veel minder vertrouwd is de figuur van Aletta Jacobs (1854-1929), die nochtans een internationaal boegbeeld van de beweging voor vrouwen- en mensenrechten is geweest. In Nederland is Aletta nog steeds een begrip, fondsen en stichtingen dragen haar naam. Daar zal niemand van opkijken na het lezen van de nieuwe en lijvige biografie 'Een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid' door de Nederlandse historica Mineke Bosch.

Op vele terreinen en momenten is Jacobs een voortrekster geweest. In haar Groningse geboorteplaats Sappemeer bezocht zij de HBS (Hoogere Burgerschool), te vergelijken met onze Humaniora. Voor het eerst in Nederland klom een meisje zo hoog op de leerladder. Ze kwam uit een deftige maar non-conformistische doktersfamilie, waar het vergaren van kennis het hoogste streven was. Al heel jong wilde ze medicijnen studeren. Daarvoor bleek ze naar de universiteit te moeten, een voor vrouwen ontoegankelijke instelling. Met het lef dat haar ook later zou kenmerken, schreef ze op eigen houtje een brief naar de minister van Binnenlandse Zaken Thorbecke, om toegang te vragen tot de Groningse hogeschool. Van de minister mocht het, maar hij stuurde zijn antwoord tot haar grote woede wel naar vader Jacobs. Op zijn sterfbed zou Thorbecke haar nog de toestemming verlenen om examens af te leggen. In 1879 promoveerde Aletta als eerste vrouwelijke arts van Nederland.

Ze opende een praktijk in Amsterdam. Na haar reguliere bezigheden hield ze gratis spreekuur voor onbemiddelde vrouwen en hun kinderen in de volksbuurt de Jordaan. Daar werd ze geconfronteerd met ongeneeslijke geslachtsziekten en de hypocrisie rond prostitutie. Volgens de dubbele moraal waren hoeren zondig, hoerenlopers niet. Het voldoen aan de geslachtsdrift bij de man werd, met name door mannen, 'een eis van de gezondheid' genoemd. Haar antwoord: 'Indien dat werkelijk uw mening is, bent u zedelijk verplicht uw dochters voor dit doel beschikbaar te stellen'. Zo staat het in Jacobs' autobiografische 'Herinneringen', dat selectief maar overvloedig geciteerd wordt in dit ongetwijfeld veel objectievere boek.

Dokter Aletta ijverde ook actief voor geboortebeperking. Baren en zogen vormden de voornaamste bezigheden van volksvrouwen. Als medicus en als neomalthusiaan deelde zij in haar omgeving het nieuwe voorbehoedsmiddel pessarium uit. Ze schreef ook een voorlichtingsboek over de vrouw, haar bouw en inwendige organen. Publieke verontwaardiging was haar deel. De geruchtenmolen draaide volop, zij zou een engeltjesmaakster zijn, een geheime aborteuse. Ze heeft het zelf altijd ontkend. Tijdens de veertien jaar dat ze spreekuur hield werd ze trouwens niet zelden bezocht door vrouwen van predikanten en andere preutse dames.

Aletta begon een verhouding met de radicale politicus en bezitter van een feministische bibliotheek C.V. Gerritsen. Ze maakte uitstappen en lange reizen met hem, maar we weten niet hoe de geliefden(?) met elkaar omgingen. Op een intellectueel intense wijze, zoveel is duidelijk. Maar stapten ze weleens van de fiets voor een vrijpartij in de duinen? Hadden ze wellicht een geheime code voor het uiten van hun gevoelens? We vernemen het niet uit dit boek. Het is waar dat Aletta Jacobs tegen het einde van haar leven stapels brieven en documenten heeft vernietigd. Zij had een onwrikbare projectie van zichzelf op het oog, waarin geen plaats was voor zwakheden, emotionele of andere. Gerritsen en zij zagen af van een huwelijk, omdat ze de belofte van gehoorzaamheid die de vrouw aan de man moest betonen niet wilden uitspreken. In 1892 trouwden ze toch - zij was toen 38 - omdat ze alsnog een kind wilden. Er werd een zoontje geboren dat nog dezelfde dag stierf. Over de rouwgevoelens van Aletta, ook als haar man vroegtijdig aan kanker sterft, leren we weinig. Zij liet hem cremeren in Duitsland, omdat het in Nederland niet kan. 'Hoe treurig die reis was, zullen we nooit weten. Ongetwijfeld dacht ze terug aan hun leven samen...', zegt de biografe. In haar 'Herinneringen' houdt de weduwe het bij de zin 'Opnieuw had ik mijn steun in het leven verloren en stikdonker leek mij den weg die ik verder alleen zou hebben af te leggen'.

Versailles

Die weg was moeilijk en strijdbaar maar niet geheel zonder succes. Al in 1893 had ze een eerste actie gevoerd, een proefproces, om het kiesrecht te krijgen. In Nederland, zoals in andere landen, bestond alleen cijnskiesrecht, voor mannen die voldoende belasting betaalden. De aanvraag van Aletta werd weggehoond en draaide op een fiasco uit. Vier jaar later zou de Nederlandse grondwet vrouwen zelfs expliciet van kiesrecht uitsluiten.

Aletta was een doorzetter. Samen met onder meer Wilhelmina Drucker richtte zij in het Amsterdamse café Suisse de 'Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht' op. Later volgde een internationaal vredescongres, waaruit de Women's International League for Peace and Freedom (WILPF) ontstond. Jacobs voerde een ijzeren bewind. Het doel werd nooit uit het oog verloren. Ondanks haar matig spreektalent beschikt ze over charisma en een vlotte pen. De vrouwen organiseerden bijeenkomsten en demonstraties, en schreven pamfletten. In Den Haag werd een eerste grote protestoptocht gehouden.

Uitvoerig bericht deze biografie over de wereldreis die Aletta ondernam samen met Carrie Chapman Catt, de voorzitster van de internationale bond voor vrouwenkiesrecht. In Zuid-Afrika, Palestina en Egypte, Ceylon (nu Sri Lanka), Indië, Birma (nu Myanmar) en de Filipijnen werden contacten gelegd met vrouwen en hun organisaties. In China hadden die zelfs al kiesrecht, dankzij de hervormingen van de revolutionaire nationalist Sun Yat-Sen. Tot een ontmoeting kwam het net niet, in Mantsjoerije konden de reizigsters nog een flits van Mao's grote voorganger opvangen. Van Japan ging het met de Transsiberië Express weer naar huis.

De resoluties van het Haagse Vrouwencongres in 1915 ging ze persoonlijk presenteren aan regeringen en staatshoofden, onder wie paus Benedictus XV en de Amerikaanse president Wilson. De Eerste Wereldoorlog was intussen losgebarsten. Volgens de feministische overlevering waren de Veertien Punten waarmee Wilson na de oorlog naar de vredesonderhandelingen in Versailles trok, beïnvloed door de resoluties van het Vrouwencongres. Volgens historica Bosch is die visie 'niet helemaal onjuist, maar op zijn minst onvolledig'.

Aan diplomatiek talent en zin voor avontuur heeft het Aletta Jacobs nooit ontbroken. Geduld was bovendien een absolute vereiste. Pas in 1919 werd in Nederland het kiesrecht voor vrouwen ingevoerd. Bij wijze van vergelijking: in België gebeurde dat in 1948.

Mede dank zij de connecties van haar man, kon Aletta een uitgebreid netwerk opbouwen. Bijna werd ze ook nog, zoals hij, tot kamerlid voor de Vrijzinnig-Democratische Bond verkozen. Die eer ging mede door een interne boycot aan haar neus voorbij: in 1918 kwam de socialiste Suze Groeneweg als eerste vrouw in het Nederlandse parlement. Het valt trouwens op dat Aletta Jacobs in haar lange en bewogen leven weinig voeling heeft gehad met die andere ontvoogdingsstrijd, die van de arbeidersbeweging.

Haar levensavond was 'beautiful and busy'. Ook toen ze ziek werd, behield ze haar belangstelling voor problemen van de kleine en de grote wereld. Ze werd uitvoerig, ook in het buitenland, gefêteerd als Onze Leidster. Dat streelde de ijdelheid die ze altijd al bezeten had. In 1929, ze was 75, overleed ze in haar slaap. Een vroegere dienstbode van Aletta verklaarde ronduit: 'Mevrouw was een kattenkop.' Zeg maar een feeks, een katijf.

Bij de verkiezing vorig jaar van de grootste Nederlander, haalde Aletta Jacobs niet eens de shortlist. Dat gebrek aan waardering is, volgens de biografe in haar slotwoord, 'een van de vele tekenen van de gebrekkige integratie van vrouwen in de Nederlandse samenleving - ondanks de tweede feministische golf'. Dat is wel een verregaande conclusie. Hier spreekt duidelijk minder de wetenschapster dan de militante.

Met zijn ruim 800 pagina's is 'Een onwrikbaar geloof' een imposant en gedetailleerd standaardwerk. Om een ruim publiek te bereiken had het toch wat korter gekund, en met meer aandacht voor het EQ-gehalte van de hoofdpersoon. De columnist Jan Blokker schrijft het zo: 'Waar houdt het kind, het meisje, de jongedame, de strijdster, de matrone Aletta Jacobs zich schuil, en waarom wil ze niet echt tevoorschijn komen?'

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud