‘Mijn leven werd een clair-obscur'

©Johan Van Steen

Kristin Verellen verloor een jaar geleden haar man, de amateurfotograaf Johan Van Steen, in de aanslag op Maalbeek. Bozar brengt een postuum eerbetoon in foto's.

 

‘Ik sta hier omdat het vreselijk zou zijn als het offer van onze geliefden voor niets is geweest. Het is voor niets geweest als we met haat op haat reageren.’ Met die veerkrachtige woorden maakte Kristin Verellen in mei vorig jaar indruk op de herdenking van de terreuraanslagen in Brussel. Vandaag is het een jaar geleden dat ze haar man verloor bij de aanslagen in Maalbeek, nota bene op haar verjaardag. Johan Van Steen was op weg naar zijn werk. In het uur tussen de aanslag in Zaventem en die in Maalbeek telefoneerden ze twee keer. Daarna zweeg zijn gsm.

Johan stond 3,5 dagen op geen enkele lijst. Niet van de overlevenden, ook niet van de doden.
Kristin Verellen
nabestaande 22/3

Pas op vrijdagmiddag kwam de bevestiging van zijn overlijden. ‘Johan stond 3,5 dagen op geen enkele lijst. Niet van de overlevenden, maar ook niet van de doden’, vertelt Verellen in een expositieruimte van Bozar in Brussel. Ze zit op een stoel, omringd door meer dan 70 foto’s van haar overleden man. Bozar organiseert postuum een expo voor de amateurfotograaf.

Een Nederlandse tv-journalist tekent Verellens verhaal op. We luisteren mee en noteren, zodat ze straks niet nog eens hetzelfde pijnlijke verhaal moet vertellen. ‘Wat ik op dit moment voel? Moeheid. Als dat al een gevoel is’, zegt ze. ‘En dankbaarheid omdat er uit zoiets tragisch zo veel schoonheid en verbondenheid kan komen.’

Liefde is alles

Onze Nederlandse collega lijkt vooral te peilen naar de trage uitbetaling van de schadevergoedingen en de administratieve rompslomp waarmee veel slachtoffers van 22 maart worden geconfronteerd. Minzaam ontwijkt ze de vragen, deels omdat ze de juiste antwoorden niet kent, deels omdat ze liever een positief verhaal vertelt. ‘De waarde van mijn man is niet in geld uit te drukken’, klinkt het. ‘Johan en onze liefde waren het kostbaarste in mijn leven en hij is gestorven. Ik had nooit op voorhand kunnen denken dat liefde de dood kan overstijgen.’

Johan Van Steen was ambtenaar en een gepassioneerde amateurfotograaf. ‘Hij deed zijn werk graag, maar zijn grote liefde was fotografie. We reisden samen de wereld rond. Alles wat hier hangt, is een beeldreportage van mijn leven. Johan stond op het punt met zijn foto’s naar buiten te komen.’

Daarom besliste ze op zijn afscheidsplechtigheid een selectie van zijn foto’s te tonen. De zwart-witfoto’s hakten erin bij vrienden, familie en collega’s, veel meer dan Verellen had verwacht. Volgens haar schuilt de kracht van Johans beelden in hoe hij de ziel van de dingen zichtbaar maakt. ‘Het spel van licht en schaduw en het uitpuren van vormen waren terugkerende thema’s in zijn werk. In elke foto speelde hij met die tegenstelling.’

©Johan Van Steen

Een van haar favoriete werken op de expositie in Bozar is de foto van een man die in Jakarta met zijn rug naar de camera op een trap in een moskee staat. Johan nam hem terwijl ze naast hem stond. ‘Het is compositorisch een sterk beeld omdat het licht en schaduw zo ongelooflijk mooi omarmt’, zegt Verellen. ‘Maar ik zie er ook een boodschap voor mezelf in, ik wil zowel pijn als vreugde kunnen toelaten. Ik heb na Johans dood allerlei emoties gevoeld: verdriet, pijn, woede, angst. Op een bepaald moment voelde ik: ofwel kies ik voor een neerwaartse spiraal van haat die haat oproept, ofwel kies ik voor een opwaartse spiraal die geweld omzet in liefde. De keuze zit voor mij heel mooi vervat in dat beeld van de man in de moskee.’

Ze besliste voor het laatste te kiezen. ‘Rouwen stopt niet na een jaar, maar naast verdriet is er ook weer plaats voor schoonheid in mijn leven. Mijn leven is een aanhoudend clair-obscur geworden: het ene moment zijn er tranen, op het andere schiet ik in een onbedaarlijke lachkramp. Dat mag. Het is oké.’

Helende cirkels

Op de tentoonstelling in Bozar is een ‘luisterkamer’ gebouwd: een afgesloten ruimte waarin mensen die met onverwerkte trauma’s, onderdrukte angst of moeilijk deelbaar verdriet zitten hun verhaal kwijt kunnen aan een therapeut. Dat kan individueel, maar ook in groep. Opvallend: de stoelen staan in een cirkel opgesteld. Verellen verwerkte haar trauma door met naasten in een cirkel te zitten en te praten.

Johan stond op het punt met de foto’s naar buiten te komen.
kristin verellen
nabestaande 22/3

‘Dezelfde avond - toen Johan nog steeds vermist was - zijn we voor het eerst samen in een cirkel gaan zitten om onze gevoelens met elkaar te delen en onze angst en verwarring een plaats te geven. We bleven dat ritueel herhalen tot maanden na de aanslagen. Die verbondenheid werkte helend voor iedereen.’

Uit die ervaring groeide We have the choice, een burgerbeweging van therapeuten en psychologen die op vrijwillige basis in het hele land cirkelgesprekken voeren met mensen die van dichtbij of veraf geraakt werden door de aanslagen of andere vormen van bruut geweld. Verellen: ‘De aanslagen hebben ons land door elkaar geschud. Zulke trauma’s overleeft niemand alleen.’

‘Circles - we have the choice’ van Johan Van Steen, tot 18 april bij Bozar in Brussel. ‘We have the choice’ organiseert deze namiddag een publiek verbindingsritueel in Bozar tussen 13 en 16 uur. www.wehavethechoice.com

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content