‘Nee, ik heb als kind niet veel mosselen gegeten'

Marie-Puck Broodthaers: 'Mijn vader is in zijn geest altijd een dichter gebleven.' ©Saskia Vanderstichele

Veertig jaar na de dood van Marcel Broodthaers pakt het MoMA in New York uit met een grootse overzichts-expo van de Brusselse ‘mosselkunstenaar’. ‘Mijn vader was zijn tijd vooruit’, zegt Marie-Puck Broodthaers.

Een surrealist? Niet helemaal. Neodadaïst? Misschien. Een conceptuele kunstenaar? Ook. Het werk van Marcel Broodthaers (1924-1976) valt moeilijk in een hokje onder te brengen. Maar hij was zeker een van de invloedrijkste Belgische kunstenaars ooit. Volgende week opent in het MoMA in New York een grootste retrospectieve, die later doorreist naar het Reina Sofia in Madrid en de Kunstsammlung Nord-rhein-Westfalen in Düsseldorf.

Twee weken voor de expo opent, is Broodthaers’ dochter Marie-Puck thuis in Elsene nog druk in de weer met dozen. ‘Het MoMA zal meer dan 200 werken tonen’, zegt ze. ‘Er zitten heel wat bruiklenen uit België bij, maar ‘De grote mosselpot’ uit Gent is er niet bij. Die komt wel in het Reina Sofia te staan, waar de ruimte nog groter is dan de meer dan 1.000 m2 van het MoMA. In het MoMA staan al andere mosselpotten. Trouwens, mijn vader heeft veel meer dan alleen werken met mosselen en eieren gemaakt.’

Mijn vader vond dat ook de zaalwachters zijn werk moesten kunnen appreciëren.
Marie-Puck Broodthaers, kunsthandelaar

In twaalf jaar schiep Marcel Broodthaers een indrukwekkend oeuvre. Hij werd beroemd met zijn gebruik van ‘arme’ en ‘gevonden’ materialen als mosselen, steenkool en eierschelpen op doeken of in installaties, maar hij speelde ook met tekst en letters en verwees aan de lopende band naar andere kunstenaars en schrijvers. Tekeningen, schilderijen, films, beeldhouwwerken, happenings, installaties, gedichten en letters: alles kon de Brusselaar tot kunst verheffen.

Twaalf jaar is een korte carrière voor een kunstenaar. Broodthaers stierf niet alleen vroeg, hij is pas op zijn veertigste kunst beginnen te maken. Eigenlijk was hij als dichter begonnen, maar dat bracht geld noch erkenning. In 1964 had hij er genoeg van en kletste hij zijn dichtbundel in een klodder gips. Het werk, ‘Pense-Bête’ (foto), maakte deel uit van Broodthaers eerste solotentoonstelling in de Brusselse galerie Saint Laurent. De ironische zin op de uitnodiging, ‘Moi aussi je me suis demandé si je ne pouvais pas vendre quelque chose’, is veelbetekenend. Broodthaers wist toen al dat de kunstenaar de macht bezat een ‘gewoon’ object tot kunst te verheffen. Zijn onverkoopbare dichtbundel werd plots artistieke koopwaar in de galerie.

Sterstatus

Twee weken geleden was het veertig jaar geleden dat Marcel Broodthaers stierf. ‘Een mooie symboliek, maar het is niet de reden waarom het MoMA nu een retrospectieve brengt’, zegt Marie-Puck. ‘Ze spreken er bij het MoMA al jaren over.’ De aankoop van de belangrijke collectie van Belgische verzamelaars Herman en Nicole Daled in 2001, waaronder tachtig Broodthaers-werken, boeken en documenten, zal het museum het nodigde duwtje in de rug hebben gegeven.

2016 moet hét Broodthaers-jaar worden. Er is de retrospectieve ‘Marcel Broodthaers: A Retrospective’, die na New York naar Madrid en Düsseldorf trekt. Er staat een Broodthaers-foundation in de steigers, die onder meer een plek voor lezingen en een bibliotheek bevatten. En in april opent in het S.M.A.K. in Gent het Broodthaers-kabinet, een soort permanente, aparte expositieruimte voor zijn werk.

‘Het MoMA heeft al veel langer werken van mijn vader in zijn vaste collectie. Broodthaers is dan ook een bekende naam in de VS, onder meer dankzij gevestigde galeristen als Michael Werner en Marian Goodman, die zijn nalatenschap vertegenwoordigen. Mijn vader is er bekend bij een jonge generatie kunstenaars. Voor hen is hij een echte ster. Dat hebben we onder meer te danken aan Benjamin Buchloh, een belangrijke Amerikaanse professor die mijn vaders werk in het academische circuit introduceerde.’

Samen met haar moeder, Maria Gilissen - Broodthaers’ muze, fotograaf, assistent en hoedster van zijn artistiek nalatenschap - is Marie-Puck Broodthaers verantwoordelijk voor de archieven en de nalatenschap van haar vader. Soms koopt ze werken van haar vader op, die ze ofwel in het archief bewaart of aan verzamelaars verkoopt. 25 jaar had ze een galerie in Brussel, nu pendelt ze als privékunsthandelaar tussen Basel en Brussel.

‘Ik was 14 toen mijn vader stierf. Dat was hard. Hij staat bekend als een kunstenaar met gevoel voor humor, maar hij was relatief in zichzelf gekeerd. Ik herinner me hem als een bedachtzame man.’ Misschien omdat er veel was om zich zorgen over te maken. Alles stond altijd in het teken van de kunst, maar pas vanaf de jaren zeventig bracht die ook geld op. ‘We hadden het niet breed thuis. Zelfs eten was soms moeilijk. Vaak gaf mijn vader al het geld dat hij verdiende meteen weer uit aan materiaal voor zijn films of andere kunstwerken. Dat is pas verbeterd toen we naar Duitsland verhuisden en mijn vader er succes begon te krijgen.’

Dat had ook voordelen: Marie-Puck moest nooit achterblijven bij een babysit. ‘Die konden ze niet betalen, dus ging ik gewoon mee naar de vernissages en de diners, waar ik onder tafel speelde.’ En nee, op die diners werden niet alleen mosselen geserveerd. ‘Iedereen vraagt me of ik veel mosselen heb gegeten als kind. Het antwoord is nee. Mijn vader haalde ze bij een restaurantje in Brussel, niet ver van de Grote Markt. Mijn moeder moest daarna de mosselen kuisen en de baarden verwijderen’, vertelt Marie-Puck. ‘En voor je over de eieren begint: die hebben we ook niet allemaal opgegeten: we zouden er een indigestie aan over gehouden hebben! Als ik me niet vergis, kwamen ze van hetzelfde restaurant. Mijn vader had de kok gevraagd de eieren niet in het midden te breken maar aan het uiteinde, zodat hij ze nog kon gebruiken.’

Levende papegaai

Hoeveel is een pot of een plank met mosselschelpen waard zonder de handtekening van Marcel Broodthaers? Weinig. Het concept van kunst als handelswaar intrigeerde Broodthaers: hoe kon een simpele handtekening iets zoveel waard maken? In de dolgedraaide kunstmarkt van vandaag doet die vraag erg hedendaags aan. ‘Hij was een visionair op veel vlakken’, zegt Marie-Puck. ‘Hij was zijn tijd vooruit. Denk maar aan de goudklompen met ‘zijn’ stempel op, die hij daarna dubbel in waarde verklaarde. Hij begreep hoe de kunstmarkt werkte en gaf er een humoristische kritiek op.’

Pense-Bête, 1964, Marcel Broodthaers. ©Estate Marcel Broodthaers

In 1974 stapte Broodthaers het PSK, het huidige Bozar, binnen met een kameel. Boodschap van de happening, grofweg: de kunstwereld is een circus. In dat circus was Broodthaers wel een magistrale dirigent. Aan het einde van zijn leven werden de tentoonstellingen zelf steeds meer het kunstwerk. Een bekend voorbeeld is ‘Ne dites pas que je ne l’ai pas dit - Le Perroquet’, een installatie met palmbomen, een levende papegaai in een kooi en een ge-luidsbandje waarop Broodthaers een gedicht voorleest. ‘Het Musée d’art Moderne in Parijs wilde het werk kopen. Maar omdat dierenrechtenactiviste Brigitte Bardot protesteerde vanwege de levende papegaai, hebben ze het niet gedaan. Nu zit het in een privéverzameling.’

Broodthaers’ werk mag dan speels ogen, het beweegt zich op meerdere niveaus. ‘Het is visueel én intellectueel’, zegt Marie-Puck. ‘Dat betekent niet dat het moeilijk of hermetisch is. Hij introduceerde ook kinderspelletjes of rijmpjes in zijn werk. Hij vond dat de suppoost van Bozar zijn werk ook moest kunnen appreciëren.’

Ze wijst naar het schilderij waarbij ze zonet voor de foto poseerde. ‘De rode letters spellen ‘reading’. Iedereen kan die woorden lezen zoals ze er staan. De titel, ‘The Ballad of a Star over Reading Gaol’, verwijst naar het gedicht van Oscar Wilde, maar dat hoef je niet te weten om ervan te genieten. Mijn vader is gestopt met poëzie schrijven om zich op de beeldende kunsten te storten, maar de poëzie was altijd de rode draad in het visuele. Ik denk dat hij in zijn geest altijd dichter is gebleven.'

‘Marcel Broodthaers: A Retrospective’ loopt tot 15 mei in het MoMA in New York.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect